
Bu yazı ilk olarak AVİM tarafından 11 Kasım 2026’da yayınlanan İngilizce bir makalenin çevirisidir.
Groong adlı Ermeni çevrimiçi haber platformu, geçtiğimiz günlerde Ermenistan Cumhuriyeti Ulusal Meclisi eski başkan yardımcılarından ve Serj Sarkisyan’ın Cumhuriyetçi Partisi mensubu olan Eduard Sharmazanov’un (Şarmazanov) kaleme aldığı bir değerlendirme yazısını okuyucularıyla paylaşmıştır.[1] “Kars’ın Düşüşü ile 1920 Yılının Yıkıcı Ermeni-Türk Savaşının Temel Dersleri” başlığını taşıyan yazı, Ekim 1920’de Kars’taki Ermeni işgalinin sona ermesinin yıl dönümüne denk getirilmiştir.
Sharmazanov’un metni, Ermeni milliyetçi tarih yazımının tipik niteliklerini bütünüyle sergilemektedir: herhangi bir özeleştiriden yoksun ve Ermenilerin uğradığı yenilgilerin sorumluluğunu sürekli başkalarına yükleme alışkanlığını tekrar eden bir yazıdır. Geniş bir tarihsel perspektiften bakıldığında bu zihniyet, Ermeni toplumuna zarar vermiş ve Ermenistan’ın komşularıyla barışçıl ilişkiler kurmasını neredeyse bir asır boyunca olanaksız kılmıştır.
Bunların ötesinde yazıda ciddi maddi hatalar ve yine Ermeni milliyetçi söylemine özgü aşırı abartılar yer almaktadır. Bu abartıların ilk kümesi, Kâzım Karabekir’in kuvvetlerine ilişkin sayılarla ilgilidir. Sharmazanov’a göre Türkler, taarruz hazırlığı çerçevesinde “Ermenistan sınırları yakınında 50.000 kişilik bir ordu ve 306 top” toplamışken Ermeniler “30-35.000 askere” sahipti. Bu iddia bariz bir şekilde abartılıdır ve yazara üstünde yorum yaptığı olaylara ilişkin ne derecede güvenilebileceğini göstermesi bakımından anlamlıdır.
Gerçekte General Karabekir’in kuvvetleri “1.265 subay, 16.604 piyade ve 528 süvariden” oluşuyordu, dolayısıyla toplam mevcudu yaklaşık 18.300 kişi idi. Sharmazanov’un ileri sürdüğünün aksine “50.000 kişilik” bir ordu yoktu. Aynı doğrultuda, Karabekir’in ordusunda toplam “54 top” mevcut idi; bu da yazarın öne sürdüğü “306” rakamının yaklaşık altıda birine karşılık gelmektedir.
Bu sayılar, okurlara Sharmazanov’un sunduğu verilerin güvenilirliği hakkında bir fikir verecektir. Ona göre, Kars’ı ele geçirmeye yönelik Türk taarruzu sırasında “Türkler 198.000 kişiyi katletmiştir”.
Taarruzu komuta eden ve Kars’ı alan Kâzım Karabekir Paşa, harekâtına ilişkin olarak konuyla ilgili yabancı kaynaklarla karşılaştırılabilecek ayrıntılı bir kaynak bırakmıştır ve bu tarihçiler açısından büyük bir şanstır. Karabekir, taarruz ve sonuçları hakkında şu bilgileri vermektedir:
“Kars taarruzuna dair verdiğim emirde şunları belirtmiştim: ‘Bu taarruzun amacı, Kars içindeki başlıca Ermeni askerî kuvvetlerini imha etmek ya da onları Kars’ın dışına sürmektir.’ Nitekim askerlerim disiplinli, güçlü ve modern bir ordu olduklarını, ayrıca kayda değer insani duygulara sahip bulunduklarını kanıtladılar. Kars gibi modern bir kaleyi başarıyla ele geçirmelerine rağmen, kentin sivil Ermeni ahalisine en küçük bir zarar vermediler.”
Karabekir’in ifadelerinin doğruluğu, o sırada Kars’ta bulunan yabancıların tanıklıklarıyla sınanabilir. Bunlar büyük ölçüde, güçlü biçimde Ermeni yanlısı bir kuruluş olan Yakın Doğu Yardım Cemiyeti (Near East Relief – NER) ile bağlantılı Amerikalı misyonerler ve yardım görevlileriydi. 31 Ekim 1920’de NER bölge komutanı Edward Fox şu telgrafı çekmiştir:
“Kars’taki bütün Amerikalılar iyidir, Türk ordusu bizim için büyük bir özen gösteriyor ve bize her türlü kolaylığı sağlıyor. Faaliyetlerimize eskisi gibi devam etmemize izin verildi. Türk askerleri disiplinlidir ve hiçbir katliam yaşanmamıştır.”
İstanbul’daki ABD Yüksek Komiseri Amiral Mark L. Bristol da taarruzu ve Kars’ın Türkler tarafından alınmasını şu şekilde rapor etmiştir:
“Türk kuvvetleri Ermenilerden çok daha zayıftı; ancak Ermeniler hiç direnmedi ve son derece korkakça kaçtılar. Türkler Kars’a girdiğinde [Ermeni] askerler tüfeklerini attılar, teçhizatlarını üstlerinde çıkardılar ve Yakın Doğu Yardım Komitesi’ne ait hastanelerde ve yetimhanelerde saklandılar. Kars istihkâmlarından neredeyse tek kurşun atılmadı ve Türklerin ilerleyişini durduracak hiçbir birlik yoktu; Türkler sanki bir geçit törenindeymiş gibi şehre girdiler. Ermeni askerler çoğu durumda hasta çocukların yattığı yataklara saklandılar. Türkler Ermenistan’a ilerlerken hiçbir katliam yapmadılar; ancak Kars’ın işgalinden sonra birkaç Ermeni’yi kurşuna dizdiler.”
Nihayet Bristol ile Amerikan Dış Misyoner Komiserleri Kurulu Sekreteri James Barton arasındaki mektuplaşma, aşırı abartıların nasıl dolaşıma sokulduğunu ve bunların ne denli temelsiz olduklarını gözler önüne sermektedir. 1921’in başlarında Bristol, Kars taarruzu ve sonrasına ilişkin olarak Barton’a şunları yazmıştır:
“Görüyorum ki Amerika Birleşik Devletleri’nde Türklerin Kafkasya’da binlerce Ermeni’yi katlettiğine dair haberler serbestçe dolaşıma sokuluyor. Bu tür haberler o kadar sık tekrarlanıyor ki kanım kaynıyor. Yakın Doğu Yardımı’nda Yarrow’dan ve kendi Amerikalılarımızdan gelen raporlar, bu Ermeni raporlarının kesinlikle yanlış olduğunu gösteriyor. Bu tür asılsız haberlerin ABD’de hiçbir yalanlama yapılmaksızın dolaştırılması bir kepazeliktir ve Ermenilere yarardan çok zarar vermektedir. Ermenileri bu tür işlerden caydırmamız gerektiğini düşünüyorum; yalnızca yanlış olduğu için değil, kendilerine zarar verdikleri için de. Kars ve Gümrü’de bulunmuş kendi Amerikalı yardım görevlilerimizin raporlarına ve Yarrow gibi kişilerin raporlarına ek olarak, kendi İstihbarat Subayımdan da raporlar aldım ve Ermeni raporlarının doğru olmadığını biliyorum. Siz ve Yakın Doğu Yardım Komitesi, bu tür asılsız haberlerin dolaşımını durdurmak için bir şey yapamaz mısınız? Dr. McCallum’un İstanbul’dan bu yönde bir rapor gönderdiğini görünce şaşırdım. Rapora dikkat çektiğimde, bunun Ermenilerden geldiği söylendi, ancak telgrafta bu belirtilmiyordu, Ermeni raporlarının bizim kendi raporlarımızca doğrulanmadığı da ifade edilmiyordu. [koyu vurgu eklenmiştir]”
Bristol’a yazdığı cevap mektubunda Barton bu iddiaların ne kadar dayanaksız olduğunu ve hangi kaynaktan ortaya çıktıklarını açıkça göstermektedir:
“Türklerin Ermenileri katlettiğine dair gelen asılsız raporlara gelince: Bunu benden daha fazla kınayacak kimse yoktur. Ancak burada [ABD’de] anlatılması güç bir durum var. Yale Üniversitesi mezunu, Cardashian adında parlak genç bir Ermeni var. Sanırım Wall Street’te ofisi bulunan bir avukat. Gerard’ın başkanlığında, hiç toplanmamış ve hiçbir zaman danışılmamış sözde bir komite kurmuş. Her şey Cardashian’dan ibaret. ‘Ermeni tanıtım bürosu’ ya da benzeri bir adla bir yapı oluşturmuş ve antetli kâğıt bastırmış. Cardashian’ın yazdığı her şeyi Gerard imzalıyor. Bunu bir keresinde bana kendisi söyledi... Cardashian’ın yürüttüğü bu zararlı propagandayı durdurmak için neler yapılabileceği konusunda Ermeni liderlerle pek çok kez bir araya geldik. Sürekli olarak hiç gerçekleşmemiş mezalim haberleri bildirmekte ve Ermenistan ile Türkiye’deki duruma dair bitmek bilmeyen yanlış bilgiler vermektedir. Onu kamuoyu önünde açıkça eleştirmek istemiyoruz. Bu, hepimizin hizmet etmeye çalıştığı davaya zarar verir.”
Başka bir deyişle, Sharmazanov’un katliam ve “198.000” kurban iddiaları yalnızca Ermeni propaganda kaynaklarından ortaya çıkan asılsız ithamlar olmakla kalmamış; bu iddiaların yanlış ve herhangi bir somut dayanaktan yoksun olduğu, Kars’ın alınmasından hemen sonra, daha 31 Ekim 1920’de, Ermeni davasına sempatiyle yaklaşan Amerikalı Protestan misyonerler ve yardım görevlileri tarafından ortaya konmuştu. Bu bakımdan, sağduyulu Ermenilerin Türk-Ermeni ilişkilerinin normalleşmesinden rahatsız olan uç fikirli şahıslara kulak vermemeleri ve onlardan etkilenmemeleri büyük önem taşımaktadır.
*Resim: Eduard Şarmazanov - Kaynak: 168.am
[1] Eduard Sharmazanov’un makalesi ilk olarak 168.am sitesinden yayınlanmış ve sonrasında Groong tarafından geniş bir kitleye ulaştırılmıştır: Էդուարդ Շարմազանովը, “Կարսի անկման ու 1920-ի հայ-թուրքական կործանարար պատերազմի գլխավոր դասերը․ Շարմազանով”, 168.am, 30 Ekim 2026, https://168.am/2026/10/30/2507449.html
© 2009-2025 Avrasya İncelemeleri Merkezi (AVİM) Tüm Hakları Saklıdır
Henüz Yorum Yapılmamış.
-
TÜRKİYE ERMENİLERİ PATRİK SEÇİMİNE DIŞ MÜDAHALE DEVAM EDİYOR
AVİM 17.03.2017 -
AVUSTURYA PARLAMENTOSU MİLLETVEKİLLERİNİN AVUSTURYA DIŞİŞLERİ BAKANLIĞI VE ADALET BAKANLIĞI'NA YÖNELİK SORU ÖNERGESİ VE BU ÖNERGEYE VERİLEN CEVAPLAR (TAM METİNLER)
AVİM 29.09.2015 -
İNSAN HAKLARI İHLALLERİ, UYGUR ÖZERK BÖLGESİ VE ÇİN
AVİM 10.12.2019 -
PARİS'TEKİ GAUIN-TORANIAN-TILBIAN DAVASI
AVİM 07.11.2017 -
TÜRK-ERMENİ ÇALIŞTAYI VE POLİTİK OLANIN AKADEMİK OLAN ÜZERİNDEKİ ZAFERİ
AVİM 13.09.2017
-
KİTAP TANITIMI TOPLANTISI: “ADİL HAFIZANIN IŞIĞINDA: BİRİNCİ DÜNYA SAVAŞI’NA GİDEN YOL VE OSMANLI İMPARATORLUĞU’NUN SONU”
mot1985 30.03.2015 -
IRKÇI ERMENİ TERÖRİSTLERİN KAHRAMANLAŞTIRILMASI
Hazel ÇAĞAN ELBİR 13.07.2018 -
GÜNEY KAFKASYA’DA DİNİ TEMSİLCİLİK ÜZERİNDEN YÜKSELEN YENİ BİR GERGİNLİK
İlaha KHANTAMİROVA 03.06.2025 -
AVİM’DEN YENİ BİR YAYIN: ERMENİ DİASPORASI
mot1985 07.01.2015 -
GAZİ MUSTAFA KEMAL ATATÜRK'ÜN VEFATININ 77’NCİ YILDÖNÜMÜ
AVİM 09.11.2015
-
25.01.2016
THE ARMENIAN QUESTION - BASIC KNOWLEDGE AND DOCUMENTATION -
12.06.2024
THE TRUTH WILL OUT -
27.03.2023
RADİKAL ERMENİ UNSURLARCA GERÇEKLEŞTİRİLEN MEZALİMLER VE VANDALİZM -
17.03.2023
PATRIOTISM PERVERTED -
23.02.2023
MEN ARE LIKE THAT -
03.02.2023
BAKÜ-TİFLİS-CEYHAN BORU HATTININ YAŞANAN TARİHİ -
16.12.2022
INTERNATIONAL SCHOLARS ON THE EVENTS OF 1915 -
07.12.2022
FAKE PHOTOS AND THE ARMENIAN PROPAGANDA -
07.12.2022
ERMENİ PROPAGANDASI VE SAHTE RESİMLER -
01.01.2022
A Letter From Japan - Strategically Mum: The Silence of the Armenians -
01.01.2022
Japonya'dan Bir Mektup - Stratejik Suskunluk: Ermenilerin Sessizliği -
03.06.2020
Anastas Mikoyan: Confessions of an Armenian Bolshevik -
08.04.2020
Sovyet Sonrası Ukrayna’da Devlet, Toplum ve Siyaset - Değişen Dinamikler, Dönüşen Kimlikler -
12.06.2018
Ermeni Sorunuyla İlgili İngiliz Belgeleri (1912-1923) - British Documents on Armenian Question (1912-1923) -
02.12.2016
Turkish-Russian Academics: A Historical Study on the Caucasus -
01.07.2016
Gürcistan'daki Müslüman Topluluklar: Azınlık Hakları, Kimlik, Siyaset -
10.03.2016
Armenian Diaspora: Diaspora, State and the Imagination of the Republic of Armenia -
24.01.2016
ERMENİ SORUNU - TEMEL BİLGİ VE BELGELER (2. BASKI)
-
AVİM Konferans Salonu 03.11.2026
“TARİHSEL SÜREÇ İÇERİSİNDE TÜRKİYE-HİNT ALT KITASI İLİŞKİLERİ” BAŞLIKLI KONFERANS
