Önceki analizimizde Agos’un 1896 Osmanlı Bankası baskınını “Ermeni devrimcilerin isyanı” olarak yazılan makalesini ele almış; Doç. Dr. Hülya Eraslan’ın Ceride-i Şarkiye–İravunk ayrımı üzerinden bu dilin tarihsel olarak dayanaksız olduğunu vurgulamıştık. 1896’daki İstanbul Ermeni basını eylemi kahramanlık değil tedhiş olayı olarak değerlendirirken, 2026’daki Agos çerçevesi İravunk çizgisine yaklaşmıştı[1]. Bu ikinci yazı ise aynı bellek alışkanlığını zaten uzun zamandır üzerinde çalışılan bir konu üzerinden ele almaktadır. 19. yüzyıl komitacısı “devrimci” olduktan sonra, 20. yüzyıl ASALA kadrosu ise “ulusal kahraman” olarak ilan edilmektedir. Süreklilik kişilerin özdeşliğinde değil, şiddetin aklanma tekniğindedir. Bu durum artık varoluşsal bir özelliğe dönüşmüştür.

Film: Hangi “Gerçek Olaylar”?

Genetic Production tarafından çekilecek olan “Monte” filmi, Kasım 2026’da vizyona girmesi beklenen yeni bir sinema projesidir. Yapım şirketi filmi “tamamen gerçek olaylara” dayandırdığını, hikâyenin Melkonian’ın eşi Seda/Seta Melkonian’ın aktardığı ve doğruladığı bilgiler üzerine kurulduğunu duyurmuştur[2]. Başrolde Vladimir Msryan, eşi rolünde Hripsime Nahapetyan yer almakta olup; kadroda Vazgen Sarkisyan’ı canlandıran Khoren Levonyan da bulunmaktadır. Şirket, projeyi Ermeni tarihinin öne çıkan figürleri üzerinden “direniş ve mücadele ruhunu” gösterme dizisinin parçası saymaktadır[3].

Bu yapım, 2025’te yayımlanan “Legacy of Heroes: Chronicles of Three Wars dizisinin “The Unconquered: Monte Melkonian” yapımından ayrıdır. O yapım daha önce çekilmiş bir belgesel-dramadır; “Monte” ise 2026’nın yeni sinema girişimidir. Yapımların arka arkaya üretilmesi karışıklık yaratabilmektedir. Benimsedikleri “kahramanlık” endüstrisi aynı figürü farklı formatlarda çoğalttıkça “haklılıkları”nı pekiştirmeyi amaçlasa da gerçeklerin çarpıtıldığı yapımlar olarak değerlendirilmeye mahkûmdur.

Azerbaycan basını filmi başka bir açıdan değerlendirmiştir. News.Az gayet açık bir şekilde sorgulamaktadır: Gerçekleri göstereceği iddia edilen film, seyirciye hangi “gerçekler”i gösterilecektir? ASALA dönemi mi, 1986 Paris mahkûmiyeti mi, 31 Temmuz 1980 Atina saldırısında Galip Özmen ve 14 yaşındaki kızı Neslihan Özmen’i katletmesini mi, yoksa yalnızca üniforma, dağ manzarası ve Karabağ Savaşı’nı mı[4]? “Gerçek olaylara dayalı” iddiası, seçici bellek ise gerçeklerden kopuk bir paranoyadan öteye gidemeyecektir.

“Resmî Kahraman”, Bölünmüş Devlet

Ermenistan’da terörist Melkonian uzun süredir “ulusal kahraman” ve “Artsakh kahramanı” olarak anılmaktadır. Resmî X hesabı 25 Kasım 2021’de adıgeçeni “ulusal kahraman, Ermeni ulusunun efsanesi, Komutan” diye anmış, “önünde eğiliyoruz” paylaşımı yapılmıştır[5]. Yetmezmiş gibi, 2017’de Dilican’daki askerî okula adı verilmiş, doğum günü okul takvimine işlemiştir[6].

2026 filmi ise bu paranoya ritüelinin sinema diline aktarılmasıdır. Hraparak’a göre Savunma Bakanlığı, daha önce vaat ettiği desteği “askerî sahneler” gerekçesiyle geri çekmiş; proje yine de Eğitim, Bilim, Kültür ve Spor Bakanlığı ile Erivan Belediyesi finansmanıyla sürmüştür. Gala 25 Kasım olarak duyurulmuştur[7]. Bu ayrıntı tesadüf değildir. Aynı devlet aygıtı iki ayrı ses çıkarır: biri figürü hâlâ “kahraman” sayar, diğeri savaş sahneli bir filmi üstlenmek istemez. Bölünme, Melkonian’ın “tartışmasız millî mutabakat” olmadığını gösterir. Tartışmasız olan, muhalefet ve diaspora bellek siyasetinin bu boşluğu doldurmasıdır.

Kimlik Siyasetinin İşlevi

Melkonian’ın ASALA bağlantısı, Paris’teki 1986 mahkûmiyeti ve Atina saldırısına dair açık kaynaklar, Azerbaycan veya Türkiye “tezleri” değildir; Fransız yargı kaydı ve dönem haberleridir[8]. Karabağ’daki komutanlığı ise Bakü’de sivil kayıplarla birlikte anılır; Azerbaycan Dışişleri onu ASALA liderlerinden ve işgâl sürecinin aktörlerinden biri olarak kabul etmektedir[9]. Analizin konusu bu iddiaların tek tek muhakemesi değil, Erivan’ın bunları çerçeveden çıkararak “masum milliyetçi” portresi çizmesidir.

Bu portre, birinci yazıdaki Agos diliyle aynı kökten gelir. 1896’da Osmanlı Bankası saldırısı,“isyan”; 1980’lerde diplomat ve çocuk katliamları “mücadele”; 1990’larda savaş suçluluğu “kahramanlık” olarak tanımlanmaktadır. Bu anlayış, Türkiye ve Azerbaycan’ı kronik fail, silahlı aşırı Ermeni teröristlerini ise zorunlu tepki öznesi yapmaktadır. Diasporanın militan kanadında ve Taşnak muhalefetinde bu şema kimlik harcıdır. Hızlanmanın zamanlaması da siyasaldır. Başbakan Nikol Paşinyan yönetiminin Türkiye ile normalleşme dili ve Birinci Dünya Savaşı olaylarının “silahlaştırılmaması” vurgusu, ARF (Armenian Revolutionary Federation - Ermeni Devrimci Federasyonu) ile eski yönetimin bellek tekelini sarsmıştır. Muhalefet ve diasporanın sert kanadı bunu ihanet olarak kabul etmekte; okul, anıt, film ve doğum günü ritüeliyle karşı-anlatı üretmektedir. “Monte” filminin “mücadele ruhu” retoriği[10] tam da bu karşı anlatının kültür endüstrisindeki tezahürüdür.

Devletler arası boyut

Bir devletin geçmiş figürleri nasıl andığı iç işidir; fakat anılan figür başka devletlerin diplomatlarını ve sivillerini hedef almış bir terör örgütü mensubuysa mesele dış politikaya taşınır. Türkiye–Ermenistan normalleşmesi ve Ermenistan–Azerbaycan barış zemini, şiddetin normalleştirilmesiyle bağdaşamaz. Savunma Bakanlığının destek verme konusundaki çekincesi, bu gerilimin Erivan içinde de hissedildiğini ortaya koymaktadır. Eğitim Bakanlığı ve belediye desteği ise kurumsal kahramanlaştırmanın sürdüğünü göstermektedir.

Agos’un 1896’yı “devrimci isyan” diye vermesi ile “Monte”nin  “gerçek olaylara dayalı kahraman” diye pazarlanması aynı bellek zincirinin iki halkasıdır. Birincisi İstanbul’daki diyalog iddiasını zedeler; ikincisi Güney Kafkasya’daki barış dilini içeriden aşındırır. Devlet aklı, geçmiş acıyı yok saymak zorunda değildir. Zorunda olduğu şey, yasadışı şiddeti “millî erdem” olarak öğretmemektir. Bu durum terörün, şiddetin, bölgesel istikrarın zarar görmesinin normalleştirilmesidir.

Sonuç

Geçtiğimiz hafta kaleme aldığımız analizin sorusu şuydu; “1896 baskını isyan mıdır, yoksa planlı tedhiş midir?” İkinci yazının sorusu ise şudur; “Monte” filmi ile Melkonian ulusal bir kahraman olarak sunulmaya çalışıyor, peki gerçekte uluslararası şiddete bulaşmış bir teröristin güzellemesi yapılmıyor mu? Böyle bir girişim terör fikrini yeniden güçlendirmez mi? Bu soruların cevabı aynı bellektir. Ceride-i Şarkiye 1896’da cemaatin emniyetini önceleyen dili seçmişti. 2026’nın “Monte” projesi, İravunk’un savunduğu fikrin sinema versiyonudur: hükümeti ve komşuları suçlayan, silahlı aktörü yücelten, rahatsız edici bölümleri kare dışına atan, tarihi gerçekleri dışlayan bir anlatı.

Kasım galası bir kültür haberi değildir. Paşinyan’ın normalleşme çizgisi ile muhalefet-diaspora bellek siyaseti arasındaki mücadelenin perdelenmesi amaçlanmaktadır. Film “bütün gerçekleri” koyarsa ancak o zaman “tarih” olur, gerçekten normalleşmeye ve bölgesel istikrara katkı sağlamış olur.