Ermenistan Başbakanı Nikol Paşinyan’ın son yıllarda diaspora ile ilişkileri yeniden düzenlemeye yönelik girişimleri, Ermenistan yönetimi ile diaspora arasındaki ilişkilerde önemli değişiklikleri beraberinde getirmiştir. Paşinyan yönetimi, diasporanın ekonomik, siyasi ve toplumsal potansiyelini Ermenistan Cumhuriyeti’nin öncelikleri doğrultusunda değerlendirmeye çalışırken, radikal diaspora çevreleriyle arasındaki görüş ayrılıkları da belirginleşmiştir. Bu süreçte Türk Ermenilerinin de Ermenistan’ın diaspora politikaları kapsamında ele alınması dikkat çekmektedir. Oysa Türk Ermenileri, başka ülkelerden Türkiye’ye göç ederek oluşmuş bir topluluk değil, yüzyıllardır bu topraklarda yaşayan ve Türkiye Cumhuriyeti’nin toplumsal yapısının ayrılmaz bir parçasını oluşturan vatandaşlardır.

Ermenistan yönetiminin diaspora ile ilişkilerinde benimsediği yeni yaklaşımın temelleri, Paşinyan’ın 2018 yılında iktidara gelmesinin ardından atılmıştır. Bu doğrultuda 2019 yılında Diaspora Bakanlığı kaldırılarak yerine doğrudan Başbakanlığa bağlı Diaspora İşleri Yüksek Komiserliği oluşturulmuştur.[1] Bu değişiklik, yalnızca idari bir düzenleme değil, Ermenistan yönetiminin diaspora ile ilişkilerini daha merkezi ve eşgüdümlü bir yapıya kavuşturma arayışının parçasıydı. Nitekim Mayıs 2019’da yayımlanan bir yorum yazımızda, Paşinyan yönetiminin diasporanın potansiyelini belirlemeye ve farklı diaspora örgütleriyle ilişkilerini yeniden düzenlemeye yönelik girişimlerine dikkat çekilmişti. Aynı yazıda , Ermenistan’ın Türk Ermenilerini de diaspora kapsamına alma eğilimi eleştirilmiş ve bu yaklaşımın Türk Ermenilerinin yerleşik toplumsal konumuyla bağdaşmadığı da belirtilmişti.[2]

Aradan geçen yedi yılda Ermenistan’ın diaspora politikası daha belirgin bir çerçeve kazanmıştır. Bu politikanın güncel örneklerinden biri, 5-8 Kasım 2026 tarihlerinde Erivan’da düzenlenen Üçüncü Küresel Ermeni Zirvesi’dir. Diaspora İşleri Yüksek Komiserliği tarafından düzenlenen zirveye, 600’ü diaspora topluluklarından, 200’ü Ermenistan’dan olmak üzere toplam 800 kişi katılmıştır. Zirvede konuşan Başbakan Nikol Paşinyan, “Gerçek Ermenistan” olarak adlandırdığı yaklaşım çerçevesinde Ermenistan Cumhuriyeti’nin devlet olarak varlığını sürdürmesinin, güvenliğinin ve refahının öncelikli olduğunu vurgulamıştır. Ermenistan’ın diaspora ile ilişkilerini yeniden tanımladıklarını açıkça belirten Paşinyan’ın açıklamaları, 2019 yılında başlatılan kurumsal değişikliklerin daha kapsamlı bir diaspora politikasına dönüştüğüne işaret etmektedir.[3]

Paşinyan’ın yaklaşımında dikkat çeken temel değişiklik, diaspora ile ilişkilerin yalnızca ortak geçmiş, kültürel kimlik ve geleneksel dayanışma anlayışı üzerinden değil, Ermenistan Cumhuriyeti’nin mevcut ihtiyaçları ve devlet çıkarları doğrultusunda şekillendirilmek istenmesidir. Bu anlayış, diasporanın kendi siyasi öncelikleri ve örgütsel yapılarıyla hareket ettiği geleneksel ilişki biçiminden farklılaşmaktadır. Ermenistan yönetimi, diaspora topluluklarıyla doğrudan temas kurabileceği yeni mekanizmalar oluşturarak bu toplulukların ekonomik kaynaklarından, mesleki birikimlerinden ve uluslararası bağlantılarından daha etkin yararlanmayı hedeflemektedir. Bunun aynı zamanda radikal diaspora kuruluşlarının Ermenistan ile diaspora arasındaki ilişkilerde sahip oldukları aracılık rolünü azaltabilecek bir yönü bulunmaktadır.

Nitekim Paşinyan, 5 Kasım 2026 tarihinde diaspora komiserleriyle gerçekleştirdiği görüşmede, Ermenistan Cumhuriyeti’nin bütün Ermeni yaşamının merkezi hâline gelmesi gerektiğini ifade etmiştir. Daha da önemlisi, diaspora ile ilişkilerin nihai hedefini Ermenistan’a geri dönüş olarak tanımlamış ve bu yaklaşımın hazırlanmakta olan yeni anayasa taslağında da yer almasının öngörüldüğünü belirtmiştir.[4] Böylece Ermenistan yönetiminin diaspora politikasının yalnızca ekonomik iş birliği veya kültürel bağların güçlendirilmesiyle sınırlı olmadığı, diaspora mensuplarının Ermenistan Cumhuriyeti’ni yaşamlarının ve faaliyetlerinin merkezi olarak benimsemelerini de amaçladığı görülmektedir. Ancak bu yaklaşımın, farklı ülkelerde kendilerine özgü toplumsal ve siyasi konumlara sahip Ermeni topluluklarının tamamı açısından aynı anlamı taşıdığı söylenemez.

Zirve sırasında yapılan diğer açıklamalar da bu yeni politikanın ekonomik boyutunu öne çıkarmıştır. Fransa’dan katılan Diaspora Gençlik Elçisi Petros Asturyan, diasporanın Ermenistan’ı yalnızca mali yardım sağlanacak bir ülke olarak değil, iş ve yatırım fırsatları sunan bir merkez olarak değerlendirmesi gerektiğini belirtmiştir. Asturyan, özellikle teknoloji alanında çalışan diaspora mensuplarının Ermenistan’da şirket kurabileceklerini veya mevcut işletmelerle iş birliği geliştirebileceklerini ifade etmiştir.[5] Paşinyan’ın açıklamaları, mevcut Ermenistan yönetiminin  diaspora ile ilişkilerini geleneksel yardım ve bağış anlayışının ötesine taşıyarak devletin önceliklerini esas alan yeni bir iş birliği modeli çerçevesinde şekillendirmeye çalıştığına işaret etmektedir.

Ermenistan yönetiminin diaspora ile ilişkilerini anavatanın öncelikleri doğrultusunda yeniden şekillendirme girişimleri, radikal diaspora çevrelerinin bir bölümünde eleştirilerle karşılanmıştır. 9 Kasım 2026 tarihinde The California Courier’da yayımlanan bir yazıda, Paşinyan’ın zirvede yaptığı konuşma sert biçimde eleştirilmiştir. Yazıda, “Gerçek Ermenistan” yaklaşımının Ermeni kimliğine ilişkin geleneksel anlayışla çeliştiği savunulurken, Paşinyan ve Diaspora İşleri Yüksek Komiseri Zareh Sinanyan’ın izlediği politikaların Ermenistan ile diaspora arasındaki ilişkileri zayıflattığı ileri sürülmüştür.[6]

Görüş ayrılıklarının temelindeki nedenlerden biri ise diaspora politikalarının hangi öncelikler doğrultusunda ve kimlerin belirleyiciliğinde şekilleneceği meselesi yer almaktadır. Radikal diaspora örgütleri uzun yıllardır kendi kurumsal yapıları ve siyasi talepleri doğrultusunda faaliyet yürütürken, Paşinyan yönetimi Ermenistan Cumhuriyeti’nin çıkarlarını diaspora ile ilişkilerin merkezine yerleştirmeye çalışmaktadır. Bu yaklaşım, diaspora ile iş birliğini geliştirmeyi amaçlamakla birlikte, radikal örgütlerin dışında yeni iletişim ve iş birliği kanallarının oluşturulmasını da beraberinde getirmektedir. Diaspora topluluklarının farklı siyasi görüşlere ve önceliklere sahip olması ise Ermenistan yönetiminin bütün bu çevrelerle ortak bir politika geliştirmesini güçleştirmektedir.

Bu gelişmelerin Türkiye açısından dikkat çekici yönlerinden biri, Ermenistan yönetiminin Türk Ermenilerini de diaspora politikaları çerçevesinde ele almasıdır. Üçüncü Küresel Ermeni Zirvesi’nin hemen ardından Diaspora İşleri Yüksek Komiseri Zareh Sinanyan’ın 10-12 Kasım 2026 tarihlerinde İstanbul’a gerçekleştirdiği ziyaret, bu bakımdan dikkat çekicidir. Paşinyan’ın onayıyla düzenlenen ziyarette Sinanyan’a, Yüksek Komiserlik bünyesindeki Geri Dönenlerin Entegrasyonu Dairesi Başkanı Hovhannes Aleksanyan ile aynı dairenin Entegrasyon Birimi Başkanı Narine Kyureğyan eşlik etmiştir. Heyetin İstanbul’daki Ermeni toplumunun temsilcileri, eğitim ve kültür kurumları ile çeşitli kuruluşlarla görüşmesi planlanmıştır.[7] Sinanyan, 10 Kasım’da Türk Ermenileri Patriği Sahak II. Maşalyan tarafından da kabul edilmiştir. Görüşmede Patrik Maşalyan, Türk ile Ermenistan arasındaki ilişkilerin normalleşmesinin önemini vurgulamıştır. [8]

Ermenistanlı yetkililerin Türk Ermenileriyle temas kurması veya iki toplum arasında kültürel ve ekonomik iş birliğinin geliştirilmesi kendi başına sorun teşkil etmemektedir. Bu tür temaslar, Türkiye ile Ermenistan arasındaki ilişkilerin normalleşmesine de katkı sağlayabilir. Ancak ziyaretin doğrudan Diaspora İşleri Yüksek Komiserliği tarafından yürütülmesi, Ermenistan yönetiminin Türk Ermenilerini hangi çerçevede değerlendirdiği sorusunu gündeme getirmektedir. Heyette geri dönüş ve entegrasyon alanlarında görev yapan yetkililerin de bulunması, İstanbul’daki temasların Ermenistan’ın genel diaspora politikasıyla bağlantısı bakımından ayrıca dikkat çekmektedir. Nitekim ziyaretin giderlerinin Ermenistan’ın 2026 yılı bütçesinde yer alan “Ermenistan-Diaspora İş Birliği” programı kapsamında karşılanması, İstanbul’daki temasların Ermenistan yönetimi tarafından diaspora politikalarının bir parçası olarak değerlendirildiğini ortaya koymaktadır.[9]

Türk Ermenilerinin konumuna ilişkin tartışmada dikkat çeken bir diğer gelişme, İstanbul’da yayımlanan Nor Marmara gazetesinin Genel Yayın Yönetmeni Naira Mkrtchyan’ın katıldığı zirvenin ardından Armenpress’e verdiği mülakattır. Mkrtchyan, İstanbul Ermeni toplumunu “Ermeni diasporasının en eski topluluklarından biri” olarak nitelendirmiş, köklü kurumları ve canlılığını koruyan toplumsal yapısıyla öne çıktığını belirtmiştir. Ancak yüzyıllardır bu topraklarda yaşayan Türk Ermenilerinin diaspora olarak tanımlanması, topluluğun tarihini ve Türkiye Cumhuriyeti vatandaşlığına dayanan konumunu göz ardı etmektedir.

Mkrtchyan’ın Türklerin henüz tarihleriyle yüzleşmediği yönündeki açıklaması da ayrıca eleştiriye açıktır. [10]  Bu söylem, “tarihle yüzleşme” kavramı üzerinden Sevk ve İskân Kanunu’na ilişkin asılsız iddiaların kabul edilmesini bir gereklilik olarak sunma izlenimi yaratmaktadır. Türkiye’nin bu konudaki tutumu açıktır. 2005 yılında dönemin Başbakanı Recep Tayyip Erdoğan, Ermenistan Cumhurbaşkanı Robert Koçaryan’a gönderdiği mektupta, konunun Türk Ermeni ve üçüncü ülkelerin arşivleri üzerinden ortak bir tarihçi ve uzmanlar komisyonu tarafından araştırılmasını önermiştir.[11] Ermenistan tarafı ise bu öneriyi kabul etmek yerine, iki ülke arasındaki ilişkilerin ön koşulsuz normalleştirilmesine öncelik vermiştir. O sebeple “tarihle yüzleşme” çağrısının yalnızca asılsız iddiaların kabul edilmesiyle sınırlandırılması, konunun bütün yönleriyle araştırılmasına ne ölçüde açık olunduğu sorusunu gündeme getirmektedir.

Türk Ermenilerinin konumu, göç süreçleri sonucunda farklı ülkelerde oluşmuş diaspora topluluklarından önemli ölçüde ayrılmaktadır. Yüzyıllardır yaşadıkları topraklarda varlıklarını sürdüren bu topluluk, kendi dinî, kültürel, eğitim ve vakıf kurumlarına sahip, Türkiye Cumhuriyeti’ne vatandaşlık bağıyla bağlı yerleşik bir toplumdur. Ermenistan ile kurdukları kültürel bağlar, Türkiye’deki toplumsal aidiyetlerini ortadan kaldırmamaktadır. Ayrıca Ermenistan’ın devlet olarak öncelikleri ile Türk Ermenilerinin vatandaşlık bağları ve yaşadıkları toplum içindeki konumlarından kaynaklanan beklenti ve çıkarlarının her zaman örtüşmeyebileceği de göz önünde bulundurulmalıdır. Diaspora kavramının kapsamına ilişkin farklı akademik yaklaşımlar bulunmakla birlikte, Türk Ermenilerinin Ermenistan’ın diaspora politikaları çerçevesinde ele alınması, topluluğun Türkiye’deki tarihî, hukuki ve toplumsal konumunu göz ardı etmektedir.

Daha önce bahsedildiği üzere 2019 yılında AVİM tarafından yayımlanan analizde dikkat çekilen temel mesele de Türk Ermenilerinin Ermenistan’ın diaspora politikaları kapsamında değerlendirilmesiydi. O dönemde Ermenistan Sağlık Bakanı Arsen Torosyan’ın İstanbul’daki temasları sırasında Türk Ermenilerini diaspora bağlamında ele alan açıklamaları eleştirilmişti. Aradan geçen yedi yılın ardından Sinanyan’ın İstanbul ziyareti ve Küresel Ermeni Zirvesi’nde yapılan açıklamalar, aynı tartışmanın farklı bir siyasi ve kurumsal ortamda sürdüğünü göstermektedir. Nitekim 2019 yılında yeni oluşturulan Diaspora İşleri Yüksek Komiserliği, bugün uluslararası toplantılar düzenleyen, farklı ülkelerde temsilciler aracılığıyla faaliyet yürüten ve Ermenistan’ın diaspora politikasını uygulayan kurumsal bir yapıya dönüşmüştür.

Burada üzerinde durulması gereken husus, Türk Ermenilerinin Ermenistan’la ilişki kurup kurmaması değil, bu ilişkilerin hangi esaslara dayanacağıdır. Türk Ermenilerinin kültürel bağlarını koruması, Ermenistan’ı ziyaret etmesi veya ekonomik ve toplumsal iş birliği geliştirmesi son derece doğaldır. Ancak bu ilişkilerin, Türk Ermenilerinin vatandaşlık bağlarını ve kendi kurumları üzerindeki karar alma yetkilerini ikinci plana itecek bir siyasi aidiyet ilişkisine dönüştürme düşüncesi olumlu ve yapıcı bir nitelik taşımamaktadır.

Sonuç olarak Paşinyan yönetiminin diaspora politikası, Ermenistan Cumhuriyeti’nin çıkarları ile radikal diaspora örgütlerinin siyasi önceliklerinin her zaman örtüşmemesi karşısında, devletin ihtiyaçlarını merkeze alan yeni bir örgütlenme ve iş birliği modeli oluşturma arayışının sonucudur. Diaspora İşleri Yüksek Komiserliğinin kurulması ve faaliyet alanının genişlemesi, bu yaklaşımın kurumsal boyutunu oluştururken Küresel Ermeni Zirvesi’nde yapılan açıklamalar, Ermenistan yönetiminin diaspora ile ilişkileri hangi esaslar çerçevesinde yeniden tanımlamak istediğini ortaya koymuştur. Radikal diaspora çevrelerinden gelen eleştiriler ise bu yeni yaklaşımın diaspora içerisindeki siyasi görüş ayrılıklarını ortadan kaldırmadığını göstermiştir. Ancak Ermenistan yönetiminin diaspora politikalarını yeniden şekillendirirken Türk Ermenilerini de bu kapsamda değerlendirmesi, topluluğun Türkiye’deki tarihî, hukuki ve toplumsal konumuyla bağdaşmamaktadır. Türk Ermenileri, kendi kurumlarını ve kültürel varlıklarını sürdüren, Türkiye’nin köklü ve ayrılmaz toplumsal unsurlarından biridir. Bu toplumun Ermenistan’la ilişkileri, Türkiye Cumhuriyeti vatandaşlığına dayanan hukuki ve toplumsal konumu gözetilerek ele alınmalıdır. Türkiye-Ermenistan ilişkilerinin normalleşmesi sürecinde de bu ayrımın korunması önem taşımaktadır.