Bu yazı AVİM tarafından ilk olarak 27 Şubat  2026'da yayınlanmış İngilizce bir makalenin betimleyici Türkçe çevirisidir.

Giriş

“Devlet kontrollü diaspora modelleri,” devletlerin yurt dışındaki vatandaşları ve akraba topluluklarıyla nasıl ilişki kurduğu konusundaki tartışmalar bağlamında  önem kazanmıştır. Bu yorum yazımız, Türk-Azerbaycan yaklaşımının diaspora politikaları konusunu ele almakta,  devlet-diaspora etkileşiminin meşru bir modeli olarak neyin kabul edilebileceğini değerlendirmektedir. Bu kavramsal arka plan çerçevesinde, Ermeni diasporasının ve onun Ermenistan Cumhuriyeti ile olan ilişkisinin özel durumunu irdelemekte, belirli yapılanmaların eylemlerinin ve bunun yarattığı etkinin, egemen karar alma süreci ile ülke dışından dile getirilen beklentiler arasında nasıl gerilimler yaratabileceğini izah etmektedir.  

“Devlet Kontrollü Diaspora Modeli” İddiası

Bu yazıda, Türkiye ve Azerbaycan, yurtdışındaki diaspora örgütlerinin devlet politikasının koordineli uzantıları olarak işlev gördüğü, “bir ahtapotun kolları gibi” merkezi olarak yönlendirilen bir “devlet kontrollü diaspora modeli”  olarak nitelendirilen bir çerçevede ele  alınmaktadır.[1]  Bu tür bir betimleme, şu şekilde bir örtük bir varsayımla çalışır: bir devlet, yurtdışındaki vatandaşlarına veya akraba topluluklarına hizmet sağlamak için merkezi mekanizmalar ve kurumlar oluşturdurduğunda, bu yaklaşım güdümleme veya otoriter kontrolün bir kanıtı olarak kabul edilir. Bununla birlikte, böyle bir çerçeve, uluslararası pratiğin temel bir gerçeğini göz ardı etmektedir: egemen devletler, yurtdışındaki vatandaşları ve ilgili topluluklarıyla kültürel, sosyal, ekonomik ve konsüler bağları sürdürmek için rutin olarak uzmanlaşmış organlar oluştururlar ve bu işlevler çağdaş diplomaside hem normal hem de meşrudur.

Devlet-Diaspora İlişkileri

Önceki tartışmaya dayanarak yapılan analiz, “devlet kontrolündeki diaspora” anlatısında sıklıkla sorunlu hale getirilen hususları normalleştirerek ilerler. Eğer merkezi kurumların varlığı güdümlemenin kanıtı olarak ele alınırsa, neredeyse her egemen devlet aynı suçlamaya maruz kalır. Zira, yurtdışındaki vatandaşlar ve ilgili topluluklardan sorumlu resmi organlar oluşturulması bir çok devlet için standart bir uygulamadır. Bu görüşe göre, merkezi koordinasyon doğası gereği şüpheli değildir; kültürel koruma, konsolosluk koruması, ekonomik işbirliği ve yapılandırılmış siyasi istişare gibi meşru işlevleri mümkün kılar.

Bu ilişkilerde gerçek zorluk, diaspora aktivizminin ev sahibi ülkenin yasalarını ve önceliklerini görmezden gelmesi ve uzaktan anavatan politikası üzerinde doğrudan etki kurmaya çalışmasıyla ortaya çıkar. Bu perspektiften bakıldığında, bu konuda yapılacak bir değerlendirmenin odak noktası devlet kurumlarını şeytanlaştırmaktan, diaspora aktörlerinin anavatan üzerindeki etkilerini nasıl kullandıkları veya kötüye kullandıklarını incelemeye kaymalıdır.[2]

Ermeni Diasporasının Özel Durumu

Bu genel çerçeve somut vakalara uygulandığında, Ermeni diasporası çeşitli açılardan öne çıkmaktadır. Bu diasporanın çoğu üyesi Ermenistan vatandaşı değil, bulundukları ev sahibi devletlerin vatandaşıdır ve bu nedenle birincil yasal ve siyasi bağlılıkları Erivan'dan ziyade bu ülkelere yöneliktir. Buna rağmen, bazı etkili kesimler, sınırlar, güvenlik, komşu devletlerle ilişkiler, tanıma politikaları ve tarihi iddialar da dahil olmak üzere Ermenistan'ın temel egemenlik kararlarında belirleyici bir ses olmak arayışındadır. [3]

Bu durum yapısal bir gerilim yaratmaktadır. Ermenistan dışında bulunan topluluklar, potansiyel istikrarsızlığın, yeniden izolasyonun veya çatışmanın maliyetini doğrudan üstlenmeden genellikle maksimalist pozisyonları savunmaktadır. Uygulamada, bu dinamikler Ermeni hükümetinin komşularıyla pragmatik bir şekilde etkileşim kurma alanını daraltma ve diaspora-anavatan ilişkilerini, egemen bir devlet üzerinde dış vesayet sağlanması biçimine dönüştürme riskini taşımaktadır.[4]

Türk ve Ermeni Diasporalarının Karşılaştırılması

Bu bağlamda, farklı diaspora topluluklarının ev sahibi toplumlarda ve anavatanlarına karşı kendilerini nasıl konumlandırdıklarını değerlendirmek önem kazanmaktadır. Yurtdışındaki Türk toplulukları genel olarak, ev sahibi ülkelerde  entegrasyonu, hukukun üstünlüğüne saygıyı ve günlük birlikte yaşamı önceliklendirirken, Türkiye ile güçlü kültürel ve duygusal bağlarını da korumaktadırlar. [5]

Buna karşılık, Ermeni diasporasının bazı kesimlerindeki aktivizm, sıklıkla Türkiye ve Azerbaycan'a karşı sert ve dışlayıcı anlatılar etrafında örgütlenmiş olup, kimlik politikaları uzlaşmadan ziyade sürekli çatışma üzerine kurulmuştur. Bu bağlamda sürekli şeytanlaştırma ve mutlakçı katı söylem, pozisyonları sertleştirmeye, uzlaşmayı engellemeye ve Ermenistan ve komşularında uzlaşma teşviklerini zayıflatmaya eğilimlidir. Ayrıca, düşmanlık ve ırkçı söyleme dayalı diaspora politikası, evsahibi ülkelerin ikili ilişkilerini zorlamakla kalmaz, aynı zamanda bu aktörlerin çoğulcu, liberal-demokratik ortamlardaki güvenilirliğini de zayıflatır.[6]

Egemenlik, Sorumluluk ve Daha Sağlıklı Bir Model

Bu nedenle tartışma, normal devlet uygulamaları ile gerçekten sorunlu aktivizm kalıpları arasında daha net bir ayrım yaparak, “devlet kontrollü diaspora modellerinin” sorunlu hale getirilmesine geri dönüyor. Temel soru, bir devletin diasporasıyla etkileşime girip girmediği değil, bu etkileşimin egemenlik, demokratik hesap verebilirlik ve hukukun üstünlüğüyle tutarlı olup olmadığıdır.

Sürdürülebilir bir yaklaşım, özellikle Ermenistan örneğinde. diasporadaki aktörlerin ulusal önceliklerin ve risk değerlendirmelerinin belirlenmesinde Ermenistan vatandaşlarının önceliklerini  tanımasını gerektirir. Sorumlu etkileşim, uzlaşmaz talepler ve dışlayıcı anlatılarla Ermenistan’ı kısıtlamak yerine, barışı, normalleşmeyi ve bölgesel istikrarı desteklemelidir. Tüm tarafların şeffaf, hukuka dayalı diaspora politikaları izlemesi, düşmanlık güdümlü aktivizmden uzaklaşmayla birleştiğinde, dış güdümlemeyi etkisiz hale getirmeye ve gerçek bir uzlaşma alanı açmaya yardımcı olabilecektir.

*Resim: Youtube