
Eylül Sıla Çifci
AVİM Uygulamalı Eğitim Programı Katılımcısı
ÖZET
Bu araştırma, Türkiye'deki Ermeni cemaatinin din ve inanç özgürlüğünü tarihsel, hukuki ve güncel gelişmeler çerçevesinde incelemekte ve uluslararası kurum ve kuruluşların değerlendirmelerinin Türkiye'deki hukuki düzenlemeler ve fiili uygulamalarla ne ölçüde örtüştüğünü ele almaktadır. Çalışmada tarihsel ve hukuki belgeler, ilgili mevzuat, akademik çalışmalar, uluslararası raporlar, Ermeni basınında yer alan haberler ve cemaat temsilcilerinin açıklamalarından yararlanılmıştır.
Araştırmanın ilk bölümünde Osmanlı döneminden Cumhuriyet'e Ermeni cemaatinin hukuki ve kurumsal yapısı incelenmiştir. İkinci bölümde Türkiye Ermenileri Patrikhanesi, cemaat vakıfları, dini ve eğitim kurumları, kültürel faaliyetler ve cemaatin güncel sorunları ele alınmıştır. Üçüncü bölümde ise uluslararası kuruluşların din ve inanç özgürlüğüne ilişkin raporları, bu raporlarda ileri sürülen eleştiriler, aktarılan gelişmeler ve tavsiyeler çerçevesinde değerlendirilmiştir.
Araştırma sonucunda, uluslararası raporların Ermeni cemaatinin karşılaştığı bazı hukuki ve kurumsal sorunları ortaya koyduğu ancak cemaatin güncel durumunu bütün yönleriyle yansıtmadığı sonucuna ulaşılmıştır. Özellikle Patrikhanenin tüzel kişiliği, seçim düzenlemeleri ve din adamlarının yetiştirilmesi konuları uluslararası raporlarda öne çıkarken, cemaat vakıflarının sahip olduğu hukuki imkânlar, devlet kurumlarıyla yürütülen ilişkiler ve kilise restorasyonları gibi gelişmelerin de dikkate alınması gerektiği görülmüştür. Ayrıca cemaatin karşılaştığı bazı sorunların yalnızca hukuki düzenlemelerden değil, kendi kurumları arasındaki koordinasyon eksikliğinden ve mevcut kaynakların kullanımından da kaynaklandığı belirlenmiştir. Bu doğrultuda Türkiye'deki Ermeni cemaatinin din ve inanç özgürlüğünün değerlendirilmesinde hukuki statü, fiili uygulamalar ve cemaatin kurumsal işleyişinin birlikte ele alınması gerektiği sonucuna ulaşılmıştır.
GİRİŞ
Bu çalışma, Türkiye'deki Ermeni cemaatinin din özgürlüğünü hukuki, kurumsal ve güncel gelişmeler çerçevesinde ele almaktadır. Araştırmada, Osmanlı döneminden Cumhuriyet'e uzanan tarihsel ve hukuki arka planın ardından Ermeni Patrikhanesinin konumu, cemaat vakıfları, dinî kurumlar ve mülkiyet hakları incelenmektedir. Bu konulara ilişkin uluslararası değerlendirmeler, Türkiye'deki hukuki düzenlemeler ve fiili uygulamalarla karşılaştırılmaktadır.
Araştırmanın Amacı ve Araştırma Sorusu
Araştırmanın amacı, Türkiye'deki Ermeni cemaatinin din ve inanç özgürlüğüne ilişkin uluslararası kurum ve kuruluşların değerlendirmelerinin Türkiye'deki hukuki düzenlemeler ve fiilî uygulamalarla ne ölçüde örtüştüğünü incelemektir.
Bu doğrultuda araştırmanın temel sorusu şu şekilde belirlenmiştir:
Türkiye'deki Ermeni cemaatinin din ve inanç özgürlüğü uluslararası kurum ve kuruluşların raporları çerçevesinde nasıl değerlendirilmektedir ve bu değerlendirmeler Türkiye'deki hukuki düzenlemeler ve fiili uygulamalarla ne ölçüde örtüşmektedir?
Yöntem ve Kaynaklar
Araştırmada nitel araştırma yöntemlerinden doküman incelemesi esas alınmaktadır. Tarihsel ve hukuki incelemede ilgili mevzuattan ve akademik çalışmalardan; güncel durumun değerlendirilmesinde ise Ermeni basınında yer alan haberlerden, Patrik Sahak Maşalyan'ın yayımlanmış röportajlarından ve ilgili diğer yayınlardan yararlanılmaktadır. Uluslararası değerlendirmeler kapsamında Avrupa Komisyonu, Avrupa Konseyi, ABD Dışişleri Bakanlığı ve ABD Uluslararası Din Özgürlüğü Komisyonu (USCIRF) gibi kurumların raporları incelenmektedir.
Kavramsal Çerçeve
Araştırmanın kavramsal çerçevesini din veya inanç özgürlüğü, ibadet özgürlüğü ve azınlık hakları oluşturmaktadır. Din veya inanç özgürlüğü, bireylerin inançlarını benimseme, açıklama ve yaşama haklarını kapsarken ibadet özgürlüğü, bu hakkın bireysel ve toplu dini uygulamalara ilişkin boyutunu ifade etmektedir. Azınlık hakları ise dini, dilsel ve kültürel kimliklerin korunmasıyla ilişkilidir. Bu çalışma, Ermeni cemaatinin din ve inanç özgürlüğünü özellikle dini kurumların hukuki statüsü, eğitim ve mülkiyet hakları açısından incelemektedir.
1. OSMANLI’DAN CUMHURİYET’E ERMENİ CEMAATİNİN TARİHSEL VE HUKUKİ ARKA PLANI
Türkiye'deki Ermeni cemaatinin günümüzdeki din ve inanç özgürlüğünün değerlendirilmesinde, cemaatin tarihsel süreç içerisinde sahip olduğu hukuki ve kurumsal statünün incelenmesi önem taşımaktadır. Bu bölümde öncelikle İslam hukukunda gayrimüslimlerin statüsü ve Osmanlı yönetimi altında Ermeni cemaatinin konumu ele alınmaktadır. Ardından İstanbul Ermeni Patrikhanesinin kuruluşu, cemaatin iç örgütlenmesi, ibadethaneleri ve vakıflarının hukuki durumu incelenmektedir. Tanzimat ve Islahat dönemlerinde gerçekleştirilen düzenlemeler ile 1863 Ermeni Milleti Nizamnamesi'nin cemaatin kurumsal yapısına etkileri değerlendirilmektedir. Son olarak 1915 sevk ve iskân süreciyle bağlantılı emvâl-i metrûke düzenlemeleri, Lozan Antlaşması'nın gayrimüslimlere ilişkin hükümleri ve Cumhuriyet döneminde cemaatin mülkiyet ve vakıf haklarına ilişkin hukuki gelişmeler üzerinde durulmaktadır.
1.1 İslam Hukukunda Gayrimüslimlerin Statüsü
Osmanlı Devleti'nde halk, Müslümanlar ve gayrimüslimler olarak iki gruba ayrılmaktaydı ve bu iki grup farklı hak ve yükümlülüklere tabi tutulmaktaydı. Gayrimüslimler, bir İslam devleti olan Osmanlı'da İslam hukukunun ilgili prensipleri çerçevesinde yönetilmekteydi.[1]
Bu hukuk anlayışına göre gayrimüslimler için zimmî kavramı kullanılmaktaydı. Zimmet, sözlük anlamıyla ahit, hak, güvenlik ve söz verme anlamlarına gelmektedir. Zimmî kelimesi de bu sözcükten türemiştir. Zimmîler kendilerine sağlanan can, mal ve namus güvenliği karşılığında devletin hukuk düzenine bağlı kalmayı kabul eden ve sürekli ikamet hakkına sahip gayrimüslimler olarak tanımlanmaktadır.[2]
Zimmet akdi ise devlete olan bağlılıklarını hukuki bir sözleşme çerçevesine taşıyan düzenlemedir. Bu akdi kabul etmiş gayrimüslimlerin din ve vicdan özgürlükleri de öngörülmüştür. Gayrimüslimlerin kendi inançlarını yaşamalarına, dini sembollerini kullanmalarına ve ibadetlerini yerine getirmelerine izin verilmesi gerektiği kabul edilmiştir. Bununla birlikte, klasik fıkıh kaynaklarında gayrimüslimlerin kıyafetleri, ibadethaneleri ve dini sembolleri kullanmaları konusunda çeşitli sınırlamalar da yer almıştır. Yiğit, bu sınırlamaların yalnızca dini kurallarla değil, dönemin siyasi anlayışı ve hâkim toplumun etkisiyle de şekillenebildiğini belirtmektedir. Dolayısıyla klasik İslam hukukundaki din özgürlüğü anlayışı, dini pratiklere yönelik güvenceler ile tarihsel süreçte ortaya çıkan kısıtlamalar birlikte ele alınarak değerlendirilmelidir. [3]
Klasik İslam hukukunda zimmîlerin hak ve yükümlülükleri bakımından Müslümanlarla ilişkisi, kaynaklarda aktarılan “Haklarımız, hakları; yükümlülüklerimiz de yükümlülükleridir.” ifadesiyle açıklanmaktadır. Bununla birlikte Yiğit, söz konusu ifadenin güvenilir hadis kaynaklarında yer almadığını ancak klasik fıkıh eserlerinde aktarıldığını belirtmektedir.[4]
İslam hukukunu anlamak, bu hukukun prensiplerini esas alan Osmanlı Devleti’nde gayrimüslim toplulukların hukuki statüsünü anlayabilmek için önemlidir. Bu çerçeve, Osmanlı yönetiminin gayrimüslim topluluklara yönelik yaklaşımının anlaşılmasına da katkı sağlamaktadır.
1.2 Osmanlı İmparatorluğu’nda Ermeni Cemaati
Osmanlı İmparatorluğu döneminde Ermeni cemaatinin dini ve idari yapısı, İstanbul Ermeni Patrikliği etrafında şekillenmiştir. Cemaatin Osmanlı yönetimindeki konumunun anlaşılması bakımından Patrikhane'nin kuruluş süreci ve zaman içerisinde üstlendiği görevler incelenmelidir. Bu bağlamda öncelikle İstanbul Ermeni Patrikliği'nin kuruluş süreci ele alınacak akabinde Patrikhane'nin cemaat içerisindeki yetkileri ve idari işleyişi incelenecektir.
1.2.1 Ermeni Cemaatinin Osmanlı Yönetimindeki Konumu ve Ermeni Patrikhanesinin Kuruluşu
Bizans İmparatorluğu döneminde dini birlik sağlama politikaları doğrultusunda Ermeni kilisesi gibi Doğu Hıristiyan kiliseleri zaman zaman baskı ile karşılaşmıştır. Osmanlı’nın bölgeye hakimiyetinden sonra Ermeni dini kurumları genişlemiş ve kurumsal bir yapı örgütlenmesi için yeni dönem açılmıştır.[5]
İstanbul Ermenileri, Bizans yönetimi altında başpiskoposunu ancak son dönemde Türk akınlarına karşı bir hamle olarak seçebilmiştir. Patriklik kurumunun daha önce de var olduğu tahmin edilmekle birlikte İstanbul’un fethi ile farklı bir boyuta ulaşabilmiştir. İstanbul'da fetih öncesinde bir Ermeni piskoposluğu bulunduğu ancak bu kurumun Osmanlı döneminde farklı bir idari konuma ulaştığı belirtilmektedir. İstanbul Ermeni Patrikliği’nin kuruluş sürecine ilişkin tarihsel anlatılardan biri Canan Seyfeli’nin çalışmasında Çamçyan’ın Ermeni Tarihi adlı eserine dayanılarak aktarılmaktadır. Çamçyan’ın 1786 tarihli eserinde yer alan anlatıya göre Fatih Sultan Mehmet, Bursa’da tanıştığı ruhani önder Hovagim’e verdiği sözü yerine getirerek onu İstanbul’a getirtmiş ve Ermeni cemaatinin ruhani önderi olarak görevlendirmiştir. Söz konusu anlatıda 1461 yılı, İstanbul Ermeni Patrikliği’nin kuruluş tarihi olarak belirtilmektedir. [6] Patrikhane’nin kendi kaynakları da bunu belirtmektedir.[7]
Ermeni Kilisesi’nin tarihsel gelişiminde Kudüs ve İstanbul, patriklik merkezleri olarak önemli bir yere sahiptir. Bu merkezlerin ikisinin de Bizans hakimiyetinin sona erdiği ve Müslüman yönetimlerinin kurulduğu şehirlerde ortaya çıkması Ermeni cemaatinin dini örgütlenme süreci bakımından dikkat çekicidir. İlgili tarihsel değerlendirmelerde, Bizans yönetimi altında dini baskılarla karşılaşan Ermenilerin, Müslümanların hâkimiyetine giren bölgelerde kendi ibadet geleneklerini sürdürme imkânı buldukları belirtilmektedir.[8]
1.2.2 Ermeni Cemaatinin İç Örgütlenmesi ve Özerklik Alanları
Tanzimat öncesi dönemde İstanbul Ermeni Patriği, cemaatin yalnızca ruhani lideri değil, aynı zamanda dini ve idari işleyişinden sorumlu olan başlıca otorite konumundaydı. Patrik, kendi yetki alanındaki faaliyetlerinden doğrudan padişaha karşı sorumlu tutulmaktaydı ve Osmanlı yönetimiyle cemaat arasındaki ilişkilerde aracılık görevini üstlenmekteydi. Patriklik makamının devlet nezdindeki konumu, kendisine tanınan çeşitli yetki ve ayrıcalıklarla desteklenmekteydi. Nitekim patriklik fermanlarında, patriğin makamına yönelik müdahalelerin önlenmesine ve kendisine gösterilmesi gereken saygıya ilişkin hükümlere yer verilmiştir.[9]
Patriğin yetkileri yalnızca dini törenlerin yürütülmesiyle sınırlı kalmamış; din adamlarının atanması ve görevden alınması, kilise ve manastırların idaresi, cemaatin ibadet düzeninin korunması ve patrikliğe bağlı vakıf işlerinin yürütülmesi gibi alanları da kapsamıştır. Bunun yanı sıra evlilik, boşanma ve cenaze işlemleri gibi aile ve toplumsal yaşamla bağlantılı meselelerin dini yönleri de patrikliğin yetki alanında bulunmuştur. Patriklik makamına tanınan belirli vergi muafiyetleri ve devlet görevlilerinin müdahalesini sınırlandıran düzenlemeler, bu kurumsal konumu desteklemiştir. Böylelikle İstanbul Ermeni Patrikliği, Osmanlı idari yapısı içerisinde hem dini otorite hem de cemaatin toplumsal işleyişinde etkili bir kurum olarak faaliyet göstermiştir.[10]
1.3 Tanzimat Öncesinde Ermeni Cemaatinin İbadethaneleri ve Vakıflarının Hukuki Statüsü
Seyfeli'ye göre mevcut kilise ve manastırların onarılması devletin incelemesine ve iznine bağlıydı. Para alınması ise belirli bir onarım örneğinde yer almaktadır; bütün onarımlar için zorunlu bir ödeme yapıldığı söylenemez. Yeni kilise inşasına yönelik yasaklar bulunmasına rağmen 18. yüzyılda İstanbul'da yeni Ermeni kiliselerinin inşa edildiği örnekler de vardır.[11]
Patrikliğe bağlı kiliselerin vakıf malları üzerinde patriğin geniş idari yetkileri vardı. Fermanlarda başkalarının bu yetkilere müdahalesini sınırlandıran hükümler bulunuyordu.[12]
Tanzimat öncesinde Ermeni cemaatinin ibadethaneleri ve vakıflarına ilişkin uygulamalar, devletin izni ve denetimi çerçevesinde yürütülmekteydi. Tanzimat ve Islahat döneminde gerçekleştirilen düzenlemeler ise gayrimüslimlerin dini kurumlarına ve ibadet özgürlüklerine ilişkin yeni hükümler getirmiştir.
1.4 Tanzimat ve Islahat Döneminde Hukuki Değişimler
Tanzimat, Osmanlı Devleti için yeni düzenlemeler getirmiştir ve bir modernleşme hareketi olarak da nitelendirilebilir. Kaynaklarda Tanzimat’ın Avrupa ile bütünleşme çabası şeklinde de değerlendirildiği görülmektedir. Mehmet Zakir Sarıkaya, Tanzimat üzerine kaleme aldığı makalesinde, basına yönelik baskıların kaldırılmasının farklı fikirlerin ortaya çıkmasına zemin hazırladığını belirtmektedir. Tanzimat Fermanı, ilanını takip eden dönemde gerçekleştirilen reformlara ve çeşitli alanlarda yaşanan değişim ve dönüşümlere temel oluşturmuştur.[13]
Tanzimat döneminde ilan edilen Islahat Fermanı, gayrimüslim azınlıkların hakları açısından önemli bir adım olmuştur. Sultan Abdülmecid döneminde 18 Şubat 1856'da ilan edilen Islahat Fermanı, Avrupalı devletlerin gayrimüslimlerin haklarına ilişkin reform talepleri ve diplomatik baskıları doğrultusunda hazırlanmıştır. Ferman, Müslümanlarla gayrimüslimler arasındaki hukuki farklılıkların azaltılmasını ve vergi yükümlülükleri ile devlet memurluğuna kabul konusunda eşitliğin sağlanmasını öngörmüştür. Din ve mezhep ayrımı gözetilmeksizin devlet memurluğuna kabul edilme, askeri ve sivil okullara girme ve kendi dillerinde eğitim veren okullar açabilme gibi konularda yeni düzenlemeler getirilmiştir. Ayrıca gayrimüslimlerin dini ibadetlerini serbestçe yerine getirmeleri, ibadethanelerini ve diğer cemaat kurumlarını tamir etmeleri veya belirli şartlar altında yenilerini inşa etmeleri konusunda güvenceler öngörülmüştür. Yargı alanında ise açık yargılama ve karma mahkemeler gibi düzenlemelerle farklı dini topluluklar arasındaki hukuki ilişkilerin yeniden düzenlenmesi amaçlanmıştır. Cizye vergisinin kaldırılması ve gayrimüslimlerin askerlik hizmetine ilişkin yeni bir sistemin benimsenmesi de eşitlik anlayışının mali ve askeri alanlara yansıyan unsurları arasındadır.[14]
1.5 1863 Ermeni Milleti Nizamnamesi
Osmanlı döneminde Ermeni cemaatinin dini ve kurumsal yaşamı açısından önemli belgelerden biri, 1863 Ermeni Milleti Nizamnamesi'dir. Ermeni cemaati açısından anayasa niteliği taşıyan bu belgede, oldukça ayrıntılı ve kurumsal bir yönetim yapısı öngörülmektedir. Nizamname, cemaat yönetimi bünyesindeki meclis ve komisyonların görev ve yetkilerini detaylı biçimde açıklamaktadır. Belgede belirtildiği üzere Ermeni cemaati, Nizamname öncesinde de Osmanlı yönetimi tarafından tanınan bir patriklik makamına sahipti. Ancak Nizamname ile mevcut kurumsal yapının görev ve sorumlulukları daha açık biçimde tanımlanmıştır. Nizamnamenin temel ilkelerinde Ermeni Kilisesi'nin inanç esaslarının ve geleneklerinin korunması, kız ve erkek çocuklarının sosyal sınıf farkı gözetilmeksizin eğitilmesi, cemaat kurumlarının geliştirilmesi, ihtiyaç sahiplerinin desteklenmesi ve cemaat içerisindeki anlaşmazlıkların barışçıl yollarla çözümlenmesi gibi sorumluluklara yer verilmiştir.[15]
Nizamnamede Ermeni cemaatinin yönetimi için biri dini, diğeri sivil işlerle ilgilenen iki ayrı meclis öngörülmüştür. Bunların yanı sıra iki meclisin birlikte oluşturduğu Karma Meclis de düzenlenmiştir. Bu yapılanmadan dini ve sivil işlerin kurumsal olarak birbirinden ayrılmasının amaçlandığı anlaşılmaktadır. Genel Meclis ise patrik ve diğer meclis üyelerinin seçiminde ve cemaat yönetiminin denetlenmesinde önemli yetkilere sahipti. Nizamnamede patrik seçimi de ayrıntılı biçimde düzenlenmiştir. Buna göre patrik adayının piskopos olması, en az otuz beş yaşında bulunması ve belirlenen Osmanlı tabiiyeti şartlarını taşıması gerekmekteydi. Patrik seçimi, dini ve sivil meclislerin adayları değerlendirdiği ve Genel Meclisin gizli oylamayla seçim yaptığı bir süreç olarak düzenlenmiştir. Seçilen patriğin göreve başlaması ise Osmanlı yönetiminin onayına bağlıydı. Bununla birlikte patrik, meclisleri tek başına feshetme veya değiştirme yetkisine sahip değildi. Bu düzenlemeler, önceki dönemlerde geniş yetkilerle donatılan patriklik makamının cemaatin temsil organları aracılığıyla denetlenmesini öngören bir yapıya işaret etmektedir.[16]
Nizamnamede din adamlarının yetiştirilmesi ve dini kurumların yönetilmesi konularına da yer verilmiştir. Ruhani Meclis, Ermeni Kilisesi'nin inanç ve geleneklerini korumak, dini eğitimi denetlemek ve din adamlarının yetiştirilmesiyle ilgili görevleri yerine getirmekle sorumlu tutulmuştur. Ayrıca eğitim, mali işler, yargısal meseleler ve manastırların denetlenmesi gibi alanlarda ayrı konsey ve komisyonlar oluşturulması öngörülmüştür. Kilise ve okulların yönetimi ile ihtiyaç sahiplerine yardım edilmesine ilişkin görevler de yerel cemaat meclislerine verilmiştir. Böylece Nizamname, Ermeni cemaatinin dini ve toplumsal yaşamının yürütülmesine ilişkin ayrıntılı bir kurumsal yapı ortaya koymaktadır.[17]
1.6 1915 Sevk ve İskân Süreci ve Emvâl-i Metrûke Düzenlemeleri
1915 yılına gelindiğinde Osmanlı Devleti'nde Ermenilere yönelik sevk ve iskân uygulaması söz konusu olmuş, 27 Mayıs 1915 tarihinde Sevk ve İskân Kanunu çıkarılmıştır. Bu uygulama neticesinde hâlihazırda bulundukları topraklardan ve mallarından ayrılan Ermenilerin geride kalan mallarının korunması ve idaresi amacıyla komisyonlar kurulması kararı alınmıştır. Bu komisyonlar, daha sonra Emvâl-i Metruke İdare Komisyonları olarak adlandırılmıştır. Söz konusu mallarla ilgili ilk önemli düzenleme, 30 Mayıs 1915 tarihli Meclis-i Vükelâ kararı ile yapılmıştır. Bu kararda her şeyden önce geride kalan malların kaydedilmesi gerektiği belirtilmiştir.[18]
Ardından 10 Haziran 1915 tarihli talimatname ile konuya ilişkin düzenlemeler daha ayrıntılı hâle getirilmiştir. Emvâl-i Metruke İdare Komisyonlarının resmi adı belirlenmiş, menkul ve gayrimenkul mallarla ilgili düzenlemeler yapılmış ve muhacirlerin iskânına ilişkin detaylara yer verilmiştir.[19] Burada özellikle Ermenilerin din ve ibadet özgürlüklerini ilgilendiren bir madde bulunmaktadır. Talimatnamenin 6. maddesinde, kiliselerde bulunan eşyaların, tasvirlerin ve kutsal kitapların ayrıntılı biçimde kaydedilip muhafaza edileceği, ardından kilisenin bulunduğu köy halkının nakledildiği yerlere yerel hükümet tarafından gönderileceği belirtilmiştir.[20]
Cumhuriyet'in ilk yıllarında ise Lozan Antlaşması'nın 6 Ağustos 1924 tarihinde yürürlüğe girmesiyle, bu tarihten sonraki durumlar bakımından emvâl-i metrûke mevzuatının uygulanmaması esas alınmıştır. 5 Şubat 1925 tarihli kararnameyle, belirli koşulları sağlayan kişilerin taşınmaz mallarına el konulmaması ve el konulmuş olanların iadesi öngörülmüştür. Ancak Akyılmaz'ın aktardığına göre, Lozan Antlaşması'nın yürürlüğe girdiği tarihte mallarının başında olmayıp daha sonra geri gelen Ermeniler için emvâl-i metrûke mevzuatı geçerli olmaya devam etmiştir.[21]
1.7 Lozan Antlaşması ve Ermeni Cemaatinin Statüsü
Lozan Barış Antlaşması, Osmanlı İmparatorluğu'nun sona ermesinin ardından Türkiye'deki gayrimüslim azınlıkların hukuki statüsünü düzenleyen temel belgelerden biridir. Antlaşmada, azınlık topluluklarının her biri için ayrı bir statü tanımlanmak yerine, özellikle Müslüman olmayan azınlıklar için ortak hukuki güvenceler öngörülmüştür. Belgede azınlıkların din ve ibadet özgürlükleri başta olmak üzere çeşitli haklarına yer verilmiştir. Böylece Osmanlı'dan yeni Türkiye'ye geçiş sürecinde, azınlıkların dini ve toplumsal yaşamlarına ilişkin hakların hukuki güvence altına alınması amaçlanmıştır.
38. madde, din, dil ve ırk ayrımı gözetilmeksizin herkesin yaşam ve özgürlüklerinin korunmasını vurgulamaktadır. Ayrıca dini pratiklerin kamusal ve özel alanda serbestçe yerine getirilmesine yönelik güvence sunmaktadır.
39. maddede din ayrımı gözetilmeksizin kanun önündeki eşitlik belirtilerek, antlaşmanın temel ilkelerinden biri olan eşitlik yeniden vurgulanmaktadır. Ayrıca önceki maddeyi tamamlar nitelikte, vatandaşların özel hayatlarında ve diğer belirtilen alanlarda kendi dillerini özgürce kullanabilecekleri ifade edilmektedir. Maddeye ek olarak şu hüküm de yer almaktadır: “Resmi dilin varlığına rağmen, Türkçe konuşmayan Türk vatandaşlarına mahkemeler önünde kendi dillerini sözlü olarak kullanabilmeleri için gerekli imkanlar sağlanacaktır.”
40. maddede, gayrimüslimlerin diğer Türk vatandaşlarıyla aynı hukuki güvencelerden yararlanacağı belirtilmektedir. Ayrıca bu kişilerin kendi masraflarıyla hayır kurumları, dini ve sosyal kurumlar ile okullar ve diğer eğitim kurumlarını kurma, yönetme ve denetleme hakları güvence altına alınmıştır. Bu kurumlarda kendi dillerini kullanabilmeleri ve dinlerini serbestçe uygulayabilmeleri de aynı madde kapsamında düzenlenmiştir.
41. maddede devletin, belirtilen koşullar altında azınlıkların eğitim, din ve hayır faaliyetlerine ayrılan kamu kaynaklarından adil bir pay sağlama yükümlülüğü olduğu belirtilmektedir.
42. maddede ise aile hukuku ve kişisel statüye ilişkin meselelerde ilgili azınlıkların geleneklerinin göz önünde bulundurulacağı ifade edilmektedir. Bu konulara ilişkin düzenlemelerin hazırlanması için oluşturulacak özel komisyonlarda azınlık temsilcilerinin de yer alacağı belirtilmektedir. Ayrıca maddede şu hükme yer verilmektedir: “Türk Hükümeti, yukarıda adı geçen azınlıkların kiliselerine, sinagoglarına, mezarlıklarına ve diğer dini kuruluşlarına tam koruma sağlamayı taahhüt eder. Türkiye'de halihazırda mevcut olan söz konusu azınlıkların dini vakıflarına ve hayır kurumlarına her türlü kolaylık ve yetki verilecektir ve Türk Hükümeti, yeni dini ve hayır kurumlarının kurulması için, bu nitelikteki diğer özel kurumlara verilen gerekli kolaylıklardan hiçbirini geri çevirmeyecektir.”
43. maddede ise Müslüman olmayan azınlıkların, inançlarına veya dinî uygulamalarına aykırı davranışlarda bulunmaya zorlanamayacakları belirtilmektedir.
Lozan Antlaşması'nda azınlıkların korunmasına ilişkin hükümler 37–45. maddeler arasında yer almaktadır. Bu çalışmada, Ermeni cemaatinin din özgürlüğü ile doğrudan ilişkili görülen hükümler üzerinde durulmuştur. Söz konusu maddelerde Ermenilere özgü ayrıca düzenlenmiş bir hüküm bulunmamakta, Müslüman olmayan azınlıklara yönelik ortak hukuki güvenceler öngörülmektedir. Dolayısıyla ilgili hak ve güvenceler Ermeni azınlık için de geçerlidir.[22]
1.8 Cumhuriyet Döneminde Ermeni Cemaatinin Mülkiyet ve Vakıf Sorunları
Cumhuriyet döneminde cemaat vakıflarının mülkiyet haklarına ilişkin çeşitli hukuki düzenlemeler yapılmıştır. Bu düzenlemeler Ermeni cemaatine ait vakıfları da kapsamaktadır.
1935 yılında kabul edilen 2762 sayılı Vakıflar Kanunu ile cemaat vakıflarının yönetimi ve sahip oldukları mallara ilişkin düzenlemeler yapılmıştır. 1936 yılında ise cemaat vakıflarından sahip oldukları taşınmazları bildirmeleri istenmiştir. 1936 Beyannamesi olarak bilinen bu belgelerle vakıfların taşınmazları kayıt altına alınmıştır.[23]
1936 yılından sonra cemaat vakıfları bağış, vasiyet ve satın alma yoluyla taşınmaz edinmeye devam etmiştir. Ancak 1974 yılında Yargıtay Hukuk Genel Kurulu tarafından verilen karar ile 1936 Beyannameleri vakıf senedi olarak kabul edilmiştir. Bu karar sonucunda cemaat vakıflarının 1936 Beyannamelerinde yer almayan taşınmazları edinmeleri sınırlandırılmıştır.[24] Ayrıca 1936 yılından sonra edinilen bazı taşınmazlar eski sahiplerine iade edilmiş, bazıları ise Hazineye veya Vakıflar Genel Müdürlüğüne geçmiştir.
Cemaat vakıflarının mülkiyet haklarına ilişkin sonraki yıllarda yeni düzenlemeler yapılmıştır. 2002 ve 2003 yıllarında yapılan değişikliklerle cemaat vakıflarına taşınmaz edinme ve taşınmazları üzerinde tasarrufta bulunma imkânı tanınmıştır.[25]
2008 yılında yürürlüğe giren 5737 sayılı Vakıflar Kanunu ile cemaat vakıflarının hukuki statüsü yeniden düzenlenmiştir. Bu kanunda cemaat vakıflarının ayrı ayrı özel hukuk tüzel kişiliğine sahip olduğu belirtilmiştir. Ayrıca belirli şartları taşıyan taşınmazların yeniden ilgili vakıflar adına tescil edilmesine imkân sağlanmıştır.[26]
2011 yılında yapılan düzenlemeyle de cemaat vakıflarının mülkiyet sorunlarına ilişkin yeni hükümler getirilmiştir. Bu kapsamda bazı taşınmazların vakıflar adına tescil edilmesi, üçüncü kişilerin mülkiyetine geçmiş olan bazı taşınmazlar için ise bedel ödenmesi öngörülmüştür.[27]
2. TÜRKİYE ERMENİ CEMAATİNİN GÜNCEL KURUMSAL, DİNİ VE TOPLUMSAL YAŞAMI
Türkiye’deki Ermeni cemaatinin dini yaşamı, başta İstanbul Ermeni Patrikhanesi olmak üzere kiliseler, cemaat vakıfları ve diğer kurumlar etrafında şekillenmektedir. Bu bölümde Ermeni cemaatinin günümüzdeki kurumsal yapısı, dini faaliyetleri ve bu faaliyetlerin sürdürülmesinde rol oynayan kurumlar ele alınacaktır. Ayrıca cemaatin karşılaştığı başlıca güncel sorunlara yer verilecektir.
2.1. Türkiye Ermeni Cemaatinin Genel Yapısı ve Patrikhane
Türkiye Ermenileri Patriği Sahak Maşalyan'ın 2025 yılında verdiği bir röportaja göre Türkiye'deki Ermeni cemaatinin nüfusu yaklaşık 35–40 bin kişidir.[28] Nüfusunun önemli bir bölümü İstanbul'da yaşayan cemaatin ruhani merkezi, İstanbul'un Fatih ilçesine bağlı Kumkapı semtindeki Türkiye Ermenileri Patrikhanesidir. Patrikhane'nin başında, 11 Aralık 2019 tarihinde 85. Türkiye Ermenileri Patriği olarak seçilen Sahak II Maşalyan bulunmaktadır. 1962 yılında İstanbul'da doğan Maşalyan, İstanbul Üniversitesi Felsefe Bölümünde öğrenim görmüş, Londra'da teoloji eğitimi almış ve 1992 yılında rahip olarak takdis edilmiştir.[29]
Patrikhane'nin kurumsal yapısında Ruhani Meclis yer almaktadır.[30] Patrik'in başkanlığındaki meclis, Patrikhane'nin yönetiminde kendisine yardımcı olan dini bir organdır. Patrikhane'nin resmi internet sitesinde yer alan güncel listeye göre meclis, Patrik dahil on kişiden oluşmaktadır. Canan Seyfeli'nin aktardığı üzere Patrikliğin sivil alanda yargı yetkisi bulunmamaktadır. Kiliseler gibi dini nitelikli kuruluşlar ve cemaatin sivil işlerini yürüten diğer kurumlar ise cemaat kurumları kapsamında değerlendirilmekte ve ilgili mevzuata tabi vakıflar aracılığıyla faaliyetlerini sürdürmektedir.[31]
Türkiye Ermenileri Patrikhanesinin bağımsız bir tüzel kişiliği bulunmamaktadır. Buna karşılık Ermeni cemaatinin kilise, okul ve diğer kurumları, ayrı tüzel kişiliklere sahip cemaat vakıfları aracılığıyla faaliyetlerini sürdürmektedir. Vakıflar Genel Müdürlüğünün açıklamasına göre cemaat vakıfları, Cumhuriyet öncesinde gayrimüslim Türk vatandaşları tarafından oluşturulan hayır kurumlarıdır. Bu kurumlar, 1936 yılında verdikleri beyannamelerle Vakıflar Genel Müdürlüğü nezdinde tescil edilerek vakıf statüsünde kabul edilmiştir.[32]
Patrikhane'nin bağımsız tüzel kişiliğinin bulunmaması, kurumun devlet makamlarıyla iletişim kuramadığı veya cemaatin taleplerini kamu yetkililerine iletemediği anlamına gelmemektedir. Patrikhane'nin hukuki statüsünün yanı sıra devlet makamlarıyla sürdürdüğü ilişkiler de güncel kurumsal işleyişinin bir parçasını oluşturmaktadır. Bu ilişkiler gerek Türkiye Cumhuriyeti'nin resmi açıklamalarında gerekse Ermeni basınında yayımlanan haberlerde görülmektedir. Örneğin Cumhurbaşkanlığı İletişim Başkanlığının 14 Ocak 2020 tarihli açıklamasına göre Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, Türkiye Ermenileri Patriği Sahak Maşalyan'ı Cumhurbaşkanlığı Külliyesi'nde kabul etmiştir.[33]
Devlet yetkilileriyle gerçekleştirilen görüşmelerde cemaatin kurumsal meselelerinin de gündeme getirildiği görülmektedir. Nitekim Ermeni basın kuruluşlarından Agos'un 16 Aralık 2025 tarihli haberine göre Patrik Maşalyan, dönemin İçişleri Bakanı Ali Yerlikaya ile Ankara'da görüşmüştür. Patrikhane Basın Servisinin açıklamasına da dayanan haberde, Maşalyan'ın henüz gerçekleştirilemeyen cemaat hastaneleri vakıf yönetim kurulu seçimlerine ilişkin kaygılarını ilettiği ve yeni anayasa çalışmalarında azınlıkların görüşlerine başvurulması yönündeki beklentisini dile getirdiği aktarılmaktadır.[34]
Patrik seçimleri, Türkiye Ermenileri Patrikliği ile devlet arasındaki idari ilişkilerin görüldüğü alanlardan biridir. Mehmet Oğuzhan Tulun'un 2019 patrik seçimine ilişkin analizinde, İçişleri Bakanlığı tarafından yayımlanan seçim talimatnamesinin adaylık koşulları nedeniyle tartışmalara yol açtığı belirtilmektedir. Talimatnamede yer alan, adayların İstanbul Ermeni Patrikhanesine mensup episkoposlar arasından belirlenmesine ilişkin koşulun aday sayısını sınırlandırdığı yönünde eleştiriler yapılmıştır. Bununla birlikte Tulun, patrik seçimlerinin geçmişte de Patrikhane yetkilileri ile devlet makamları arasındaki istişareler sonucunda yürütüldüğünü belirtmektedir. Bu durum, Patrikhane'nin dini bir kurum olmasının yanı sıra patrik seçimlerinin idari sürecinde devlet makamlarıyla doğrudan ilişki içerisinde olduğunu göstermektedir.[35]
Patrikhane'nin temasları yalnızca devlet makamlarıyla sınırlı kalmamakta, farklı siyasi partilerin temsilcileriyle de görüşmeler gerçekleştirilmektedir. Agos'un Türkiye Ermenileri Patrikhanesinin açıklamasına dayanarak yayımladığı 13 Ocak 2026 tarihli haberde, Zafer Partisi Genel Başkanı Ümit Özdağ'ın Patrikhane'yi ziyaret ettiği belirtilmektedir. Görüşmede Özdağ'ın cemaatin sorunları ve beklentileri hakkında bilgi almak istediği, Patrik Maşalyan'ın ise toplumda zaman zaman nefret söylemine dönüşebilen ifadelerin özellikle Ermeni gençleri üzerinde yarattığı endişeye dikkat çektiği aktarılmaktadır.[36]
Ermeni cemaatinden isimlerin kamu kurumlarındaki görevleri de bu çerçevede değerlendirilebilir. Agos'un 10 Nisan 2025 tarihli haberine göre Luys Medya yöneticisi Aram Kuran, Cumhurbaşkanlığı Kültür ve Sanat Politikaları Kurulu üyeliğine atanmıştır. Bu örnek, Ermeni toplumundan bir ismin kamu politikalarına ilişkin danışma yapısında görev aldığını göstermektedir.[37]
Patrikhane'nin devlet kurumlarıyla ilişkilerine dair değerlendirmeler, Patrik Sahak Maşalyan'ın kendi açıklamalarında da yer almaktadır. Maşalyan, 2025 yılında CNBC-e'de yayımlanan Diplomasi Dünyası programında, Ermeni cemaatinin sorunlarını Milletvekili Sevan Sıvacıoğlu aracılığıyla devlet makamlarına ilettiklerini belirtmiştir. Devlet yetkilileriyle kurdukları ilişkilere değinirken “Bakanlık düzeyinde, başbakanlık düzeyinde, Cumhurbaşkanlığı düzeyinde bizi ziyaret ediyorlar, bizi davet ediyorlar” ifadelerini kullanmıştır. Ayrıca cemaatin devlet protokolünde yer aldığını ve nüfusuna kıyasla geniş bir temsil imkanına sahip olduğunu dile getirmiştir. Bu açıklamalar, resmi kaynaklar ve Ermeni basınında yer alan görüşme haberleriyle birlikte değerlendirildiğinde, Patrikhane'nin devlet makamlarıyla doğrudan iletişim kurabildiğini ve cemaatin taleplerinin iletilmesinde fiili bir temsil işlevi yürüttüğünü göstermektedir.[38]
2.2. Cemaat Vakıfları ve Kurumsal Faaliyetleri
Türkiye'deki Ermeni cemaatinin dinî, eğitim ve sosyal faaliyetlerinin yürütülmesinde cemaat vakıfları önemli bir yer tutmaktadır. Vakıflar Genel Müdürlüğünün cemaat vakıflarının türlerine göre dağılımını gösteren 2020 tarihli verilerine göre Türkiye'de 54 Ermeni cemaat vakfı bulunmaktadır. Aynı sayı, Cemaat Vakıfları Temsilcisinin yayımladığı vakıf listesinde de yer almaktadır. Söz konusu liste, Ermeni Apostolik, Katolik ve Protestan cemaatlerine ait kilise, okul, hastane ve diğer hayır kurumlarıyla ilişkili vakıfları kapsamaktadır.[39]
Türkiye Ermenileri Patriği Sahak Maşalyan, SAT-7 Türk'e verdiği bir röportajda cemaat kurumlarının sayısına ve yönetim yapısına ilişkin olarak “Bizim 38 kilisemiz var, 42 tane vakfımız var, vakıf yönetimleri var. Hepsi de özel. Doğrudan devlete, vakıflar müdürlüğüne bağlı, halk tarafından seçiliyorlar” ifadelerini kullanmıştır.[40] Sonraki yıllarda bazı Ermeni kiliselerinin restorasyonları tamamlanarak yeniden ibadete açılmıştır. Diyarbakır Surp Giragos Kilisesi 2022'de, Vakıfköy Surp Asdvadzadzin Kilisesi 2024'te, İstanbul'daki Taksim Surp Harutyun Kilisesi 2025'te, Üsküdar Surp Garabet ve Beykoz Surp Nigoğayos kiliseleri ise 2026'da yeniden ibadete açılmıştır.[41] Buna karşılık Kırıkhan Surp Krikor Lusavoriç Kilisesi 2023 depremlerinde tamamen yıkılmış, İskenderun Surp Karasun Manuk Kilisesi ise 2026'da restorasyon nedeniyle geçici olarak ibadete kapatılmıştır.[42] Bu kiliselerin Maşalyan'ın verdiği sayıya dahil olup olmadığı bilinmediğinden, yeniden açılışlar toplam kilise sayısında doğrudan bir artış olarak değerlendirilememektedir. Bu araştırmada incelenen kaynaklar üzerinden Kasım 2026 itibarıyla faaliyette bulunan Ermeni kiliselerinin kesin sayısı doğrulanamamıştır.
Kamu kurumlarının Ermeni kiliselerinin restorasyonuna yönelik desteğine ilişkin güncel örneklerden biri İskenderun Surp Karasun Manuk Kilisesi'dir. Türkiye Ermenileri Patriği Sahak Maşalyan, Mart 2026'da yaptığı açıklamada Kültür ve Turizm Bakanlığı ile görüşerek kilisenin restorasyonu için destek talep ettiklerini ve olumlu yanıt aldıklarını belirtmiştir. Agos'un 2 Temmuz 2026 tarihli haberine göre ise İskenderun Karasun Manuk Kilisesi Vakfına restorasyon amacıyla Bakanlık tarafından 5 milyon TL yardım sağlanacağı bildirilmiştir.[43]
Cemaat vakıfları, 5737 sayılı Vakıflar Kanunu'nun 4. maddesine göre ayrı ayrı özel hukuk tüzel kişiliğine sahiptir ve aynı Kanun'un 6. maddesi uyarınca kendi mensupları tarafından seçilen yönetim kurulları aracılığıyla yönetilmektedir. Kanun'un 12. maddesine göre vakıflar taşınmaz edinebilmekte ve malları üzerinde tasarrufta bulunabilmektedir. Ayrıca 16. madde uyarınca cemaat vakıflarına ait, kısmen veya tamamen hayrat olarak kullanılmayan taşınmazlar, vakıf yönetiminin talebi ve Vakıflar Meclisinin kararıyla aynı cemaate ait başka bir vakfa tahsis edilebilmekte veya vakfın akarına dönüştürülebilmektedir. Cemaat vakıfları, Vakıflar Genel Müdürlüğünün denetimine tabidir.[44]
Maşalyan, cemaat vakıflarının mülkiyet durumuna ilişkin olarak 2008 yılında yürürlüğe giren Vakıflar Kanunu'nu olumlu değerlendirmiştir. SAT-7 Türk'e verdiği röportajda, daha önce kaybedilen taşınmazların geri alındığını, tapuların edinildiğini ve vakıfların ekonomik kaynaklarının arttığını ifade etmiştir. Bununla birlikte söz konusu kaynakların vakıflar arasında ortak biçimde kullanılması konusunda sorunlar yaşandığını da belirtmiştir.[45] Maşalyan, Luys TV'de Aram Kuran'ın sorularını yanıtladığı röportajda ise 2008 yılındaki Vakıflar Kanunu düzenlemesini bir dönüm noktası olarak değerlendirmiştir. Bu düzenlemenin ardından vakıfların ekonomik bakımdan güçlendiğini ve bunun Ermeni okullarının finansmanına katkıda bulunduğunu ifade etmiştir. Ancak okulların finansmanında güçlüklerin devam ettiğini de açıklamıştır.[46]
Ermeni cemaatine ait vakıflar, Ermeni Vakıflar Birliği (ERVAB) aracılığıyla da bir araya gelmektedir. Ancak ERVAB'ın ayrı bir tüzel kişiliği bulunmamaktadır. Maşalyan, Agos'a verdiği 2025 tarihli bir röportajda ERVAB'ın tüzel kişiliğinin bulunmaması nedeniyle aldığı kararların vakıflar açısından bağlayıcı olmadığını belirtmiştir.[47] ERVAB bünyesinde eğitim ve mali konularla ilgili komisyonlar faaliyet göstermektedir. Agos'un Ekim 2026 tarihli haberine göre ERVAB Eğitim Komisyonu, Ermenice ve Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi derslerinin müfredatlarına ilişkin çalışmalar yürütmüş ve hazırlanan din dersi müfredatı Milli Eğitim Bakanlığı Talim ve Terbiye Kuruluna sunulmuştur.[48]
Cemaatin kurumsal faaliyetleri sağlık hizmetleri ve sosyal yardımları da kapsamaktadır. Bu kapsamda Yedikule Surp Pırgiç Ermeni Hastanesi sağlık hizmeti sunmakta ve bünyesinde bir huzurevi bulundurmaktadır.[49] Ayrıca Patrikhane Sosyal Yardım Komisyonu ve kiliselerin yardım birimleri aracılığıyla ihtiyaç sahibi kişilere yönelik çalışmalar yürütülmektedir. Agos'un 16 Ekim 2025 tarihli haberine göre Patrikhane'de gerçekleştirilen toplantıda, ihtiyaç sahiplerine ilişkin bilgilerin Surp Pırgiç Hastanesine iletilmesi ve yardım birimleri arasındaki koordinasyonun güçlendirilmesi kararlaştırılmıştır.[50]
2.3. Eğitim, Kültürel Faaliyetler ve Cemaat Basını
Türkiye'deki Ermeni cemaatinin kurumsal faaliyetleri, eğitim kurumlarının yanı sıra kültürel faaliyetler ve basın-yayın kuruluşları aracılığıyla da sürdürülmektedir. Bu bölümde Ermeni okullarının güncel durumu, cemaatin kültürel faaliyetleri ve Ermeni basın kuruluşlarının yayıncılık faaliyetleri ele alınmaktadır.
2.3.1. Eğitim Faaliyetleri
Ermeni cemaatinin 1863 Nizamnamesi’nde yer alan bir maarif komisyonu mevcuttu. Cemaat okullarının denetlenmesi, öğretmenlerin yetiştirilmesi, ders kitaplarının belirlenmesi ve yıllık sınavların düzenlenmesi gibi görevlerden sorumluydu. Dinî eğitimle ilgili öğretmenlerin ve ders kitaplarının değerlendirilmesi ile sınavların yapılması ise Ruhani Meclisin yetkisindeydi. Günümüzde de Ermeni cemaatinin eğitim faaliyetleri, Türkiye'de bulunan Ermeni okulları aracılığıyla sürdürülmektedir.[51]
Türkiye Ermenileri Patriği Sahak Maşalyan, 2019 yılında SAT-7 TÜRK'e verdiği röportajda cemaatin 16 okulunda yaklaşık 3.100 öğrencinin eğitim gördüğünü belirtmiştir.[52] Daha güncel veriler ise öğrenci sayısında bir azalmaya işaret etmektedir. Agos gazetesinin Ermeni okullarından derlediği bilgilere göre 2026–2027 eğitim öğretim döneminde 16 okulda toplam 2.589 öğrenci kayıtlıdır. Bir önceki eğitim döneminde 2.686 olan öğrenci sayısı düşerken, yeni kayıt yaptıran öğrenci sayısı da 388 olarak açıklanmıştır. Aynı haberde Bomonti Mıhitaryan Okulunun deprem güçlendirme çalışmaları nedeniyle söz konusu dönemde eğitim faaliyetlerine ara verdiği belirtilmiştir.[53]
Öğrenci sayısındaki azalma, eğitim kurumlarının mali sürdürülebilirliğine ilişkin tartışmaları da beraberinde getirmektedir. Maşalyan, 3 Temmuz 2025 tarihinde Ermeni basınıyla gerçekleştirdiği toplantıda, yaklaşık 2.500 öğrenciye karşılık 17 okulun bulunmasını değerlendirerek okul sayısı, bütçeler ve mevcut kurumların geleceği üzerine yeniden düşünülmesi gerektiğini ifade etmiştir. Okulların birleştirilmesi veya farklı işlevlerle değerlendirilmesi yönündeki seçeneklerin araştırılmasını önermiştir.[54] Türkiye Ermeni Akademisyenler Platformunun 2026 yılında kamuoyuyla paylaşılan araştırmasının ilk bulgularında da öğrenci sayısındaki azalmanın demografik değişimler, ekonomik koşullar ve ailelerin okul tercihleriyle bağlantılı biçimde ele alındığı görülmektedir.[55]
Ermeni okullarında dil ve din eğitimiyle ilgili güncel gelişmelerden biri öğretim programlarının yenilenmesidir. Millî Eğitim Bakanlığının yeni eğitim modeli kapsamında Ermenice ile Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi dersleri için müfredat hazırlıkları yürütülmektedir. Agos'un 15 Ekim 2026 tarihli haberine göre Türkiye Ermenileri Patrikhanesi bünyesinde hazırlanan din dersi müfredatı Talim ve Terbiye Kuruluna sunulmuş, Ermenice müfredatına ilişkin düzenlemeler ise devam etmiştir. Haberin yayımlandığı tarihte her iki programın da onay süreçleri henüz tamamlanmamıştır.[56]
Ermenicenin korunması ve yeni kuşaklara aktarılması, yalnızca okul eğitimiyle sınırlı olmayan bir konudur. Maşalyan, Temmuz 2025'teki basın toplantısında “Çocuk okuldan çıktıktan sonra Ermenicesini uygulayacağı bir alan yok” sözleriyle Ermenicenin gündelik yaşamda yeterince kullanılmadığını ifade etmiştir. Bu durumun yalnızca okulların sorumluluğunda olmadığını, cemaatin genel dil kullanım alışkanlıklarıyla da ilgili olduğunu belirtmiştir.[57] Ermenice öğreniminin okul dışında desteklenmesine yönelik çalışmalar da bulunmaktadır. Örneğin Hrant Dink Vakfı, 2026–2027 döneminde Batı Ermenicesi için çevrim içi dersler, konuşma atölyeleri ve dijital öğrenme kaynakları sunmaya devam etmiştir. Yesayan Kültür ve Edebiyat Derneği ise 2026 yazında Kınalıada Surp Krikor Lusavoriç Kilisesi'nin bahçesinde çocuklara yönelik Batı Ermenicesiyle yürütülen sanat ve üretim atölyeleri düzenlemiştir.[58]
2.3.2. Kültürel Faaliyetler
Ermeni cemaatinin toplumsal ve kültürel yaşamı, eğitim kurumlarının dışında spor kulüpleri, dernekler ve kültür merkezleri aracılığıyla da sürdürülmektedir. Bu faaliyetlerin güncel örneklerinden biri, 21–23 Ağustos 2026 tarihlerinde Kınalıada'da gerçekleştirilen 5. Navasartyan Yaz Festivali'dir. Gençlik ve Spor Bakanlığı ile Türkiye Ermenileri Patrikliği himayesinde, Luys Medya organizasyonuyla düzenlenen etkinlikte sekiz farklı spor branşında müsabakalar yapılmış ve kültürel programlara yer verilmiştir.[59] Ayrıca Türkiye Ermeni Öğretmenleri Yardımlaşma Vakfı tarafından Şişli'de kurulan Aram Kamburyan Kültür Merkezi, 3 Ekim 2026 tarihinde açılmıştır. Merkezin açılış programında Ermeni mimari mirasına ilişkin bir fotoğraf sunumu da gerçekleştirilmiştir.[60]
2.3.3. Basın ve Yayın Faaliyetleri
Cemaatin kültürel faaliyetlerini duyuran ve Ermenice yayıncılığın sürdürülmesine katkıda bulunan basın kuruluşları da bu kurumsal yapının bir parçasıdır. Bu alandaki örneklerden biri, 1996 yılında yayın hayatına başlayan Agos gazetesidir. Türkçe ve Ermenice yayımlanan gazete, 4 Aralık 2014 tarihinde internet sitesini yenileyerek İngilizce yayınlara da yer vermeye başlamıştır. Agos'un kendi duyurusunda, üç dilli yayıncılığın Türkiye'deki gelişmeleri farklı ülkelerdeki okuyuculara ulaştırmayı amaçladığı belirtilmiştir.[61] Türkiye'de Jamanak ve Nor Marmara günlük gazeteler, Agos haftalık gazete, Paros ise aylık dergi olarak yayın hayatını sürdürmektedir.
Ermenice yayıncılık alanında faaliyet gösteren kuruluşlardan biri de Luys TV'dir. TBMM İnsan Haklarını İnceleme Komisyonunun 2021 tarihli raporuna göre Luys Medya, on beş günde bir yayımlanan bir gazete olarak faaliyetlerine başlamış, 2019 yılında RTÜK'ten aldığı izinle televizyon yayıncılığına geçmiştir. Batı Ermenicesi ve Türkçe yayın yapan Luys TV, Türkiye'nin ilk Ermeni televizyon kanalı olarak tanıtılmaktadır. Raporda, RTÜK tarafından verilen iznin her iki dilde yayın yapılmasını da kapsadığı belirtilmiştir. Aynı raporda Luys Medya temsilcisi Aram Kuran'ın, Ermeni cemaatinin sorunlarının çözümü açısından Hükûmet ve Meclis ile iletişim kanallarının açık olmasının önemini vurguladığı aktarılmaktadır.[62] Luys TV görsel yayıncılık alanında faaliyet gösterirken, Jbid gibi çocuk yayınları da Ermenice içerik üretmektedir. 8 Ekim 2026 tarihinde Beyoğlu'nda düzenlenen Gırgin Kirki Paradon kitap festivali kapsamında bu yayın organlarının temsilcileri bir araya gelerek yayıncılık faaliyetlerini değerlendirmiştir. Toplantıda Ermenice okur kitlesinin daralması, basılı yayınların ekonomik koşulları, dijital yayıncılık ve gençlerin Ermenice yazmaya teşvik edilmesi gibi konular ele alınmıştır.[63]
2.4. Patrik Sahak Maşalyan'ın Açıklamalarında Öne Çıkan Güncel Sorunlar
Türkiye Ermenileri Patriği Sahak Maşalyan, Şubat 2025 tarihli röportajında Ermeni basını temsilcileri ile bir araya gelmiştir. Agos, Jamanak, Marmara, Paros ve Luys TV temsilcilerinin katıldığı toplantı, Patrikhanenin Lraper Online kanalında canlı yayımlanmıştır. Patrik, toplantının açılışını güncel problemlerden bahsederek yapmıştır Maşalyan'ın açıklamalarında nüfusun azalması, eğitim kurumlarının sürdürülebilirliği ve cemaatin mali kaynaklarının yönetimi öne çıkmaktadır. Özellikle doğum ve ölüm sayıları arasındaki farklılık ile gençlerin göç etmesinin, cemaatin nüfusunu ve kurumlarının devamlılığını etkilediğini belirtmiştir. Bunun yanı sıra Patrikhanenin hukuki statüsüne ilişkin sorunlara değinerek “Ermeni Patrikliği var ile yok arasında bir kurum” ifadesini kullanmıştır. Cemaat vakıfları arasında ortak planlama yapılmasını sağlayacak kurumsal bir yapının eksikliğini de çözülmesi gereken meseleler arasında değerlendirmiştir.[64]
Maşalyan'ın açıklamalarında cemaatin karşılaştığı güçlüklerin yalnızca hukuki düzenlemelerle sınırlı olmadığı görülmektedir. Vakıf yönetimlerinin mali açıdan koordinasyonu, hastane vakıflarının seçim süreçleri ve eğitim kurumlarının geleceği de gündeme getirilen konular arasındadır. Ayrıca Temmuz 2025 tarihinde Ermeni basınıyla gerçekleştirdiği başka bir toplantıda, Ermenicenin gündelik yaşamda yeterince kullanılmamasına dikkat çekmiştir. “Çocuk okuldan çıktıktan sonra Ermenicesini uygulayacağı bir alan yok” sözleriyle dilin korunmasının yalnızca okullardaki öğretime bağlı olmadığını vurgulamıştır.[65]
3. ULUSLARARASI RAPORLARDA TÜRKİYE ERMENİ CEMAATİNİN DİN VE İNANÇ ÖZGÜRLÜĞÜNE İLİŞKİN DEĞERLENDİRMELER
Bu çalışmada, Türkiye'deki Ermeni cemaatinin din ve inanç özgürlüğüne ilişkin uluslararası değerlendirmeleri incelemek amacıyla 2020–2026 yılları arasında yayımlanan raporlar ve ilgili belgeler esas alınmıştır. İnceleme kapsamında özellikle Ermeni cemaatinin dini ve kurumsal yaşamına doğrudan değinen değerlendirmelere öncelik verilmiştir. Bununla birlikte, gayrimüslim topluluklara yönelik genel değerlendirmeler de Ermeni cemaatinin hukuki ve fiili durumuyla ilişkili oldukları ölçüde dikkate alınmıştır.
Bu doğrultuda araştırmanın üçüncü bölümünde ağırlıklı olarak Avrupa Komisyonu, MARC, ABD Dışişleri Bakanlığı ve ABD Uluslararası Din Özgürlüğü Komisyonunun raporlarından bulgulara yer verilmiştir.
İncelenen raporlardaki değerlendirmeler; iddialar ve eleştiriler, tespitler ve gelişmeler ile tavsiyeler olmak üzere üç başlık altında sınıflandırılmıştır. İddialar ve eleştiriler kapsamında kuruluşların sorun olarak değerlendirdiği hukuki ve fiili durumlar; tespitler kapsamında raporlarda aktarılan somut olaylar, yargı kararları, hukuki düzenlemeler ve gelişmeler; tavsiyeler kapsamında ise Türkiye'ye yönelik hukuki ve idari değişiklik önerileri ele alınmaktadır.
3.1. Uluslararası Raporlarda İleri Sürülen İddialar ve Eleştiriler
Uluslararası kurum ve kuruluşların Türkiye’deki din ve inanç özgürlüğüne ilişkin raporlarında Ermeni cemaati için ileri sürdüğü iddia ve eleştiriler belirli konular etrafında toplanmaktadır. Bu araştırma raporunda Patrik seçim süreci, Patrikhanenin hukuki statüsü, cemaat vakıflarının yönetimi, din adamlarının yetiştirilmesi ve son olarak Ermeni cemaatine karşı nefret söylemi şeklinde beş ayrı başlık altında iddia ve eleştiriler sıralanmıştır.
3.1.1. Patrik seçimlerine devlet müdahalesi ve cemaatin kurumsal özerkliği
Uluslararası raporlar incelendiğinde Türkiye Ermeni cemaati özelinde öne çıkan eleştirilerden biri İstanbul Ermeni Patrikhanesinin Aralık 2019'da gerçekleştirdiği Patrik seçimleri üzerinedir. Avrupa Komisyonu'nun 2020 Türkiye Raporu'nda, İçişleri Bakanlığının Ermeni patriği seçimlerine müdahale etmeye devam ettiği ve seçim kurallarında değişiklik yaptığı belirtilmektedir. Raporda, söz konusu müdahalelerin Ermeni cemaati içerisinde olumsuz tepkilere neden olduğu ifade edilmektedir.[66] Benzer şekilde, Avrupa Komisyonunun 2022 Türkiye Raporu'nda, patrik seçimlerine yönelik devlet müdahalesine ilişkin Anayasa Mahkemesi kararının uygulanmadığı belirtilerek bu konudaki eleştiriler sürdürülmüştür.[67]
Patrik seçimlerine yönelik bir diğer değerlendirme, Minorities, Accountability, Rights and Collaboration (MARC) ağının Aralık 2022 tarihli bülteninde yer almaktadır. Bültene göre, İçişleri Bakanlığı 1961 yılından itibaren Ermeni Patrikhanesine seçim esaslarını belirleyen düzenlemeler göndermektedir. Bu çerçevede 2019 yılında yayımlanan düzenlemeyle patrik adaylarının İstanbul Ermeni Patrikhanesinin episkopos sınıfına dâhil olması şartının getirildiği belirtilmektedir. MARC, söz konusu şartı din özgürlüğü ve cemaatin temsili bakımından önemli bir müdahale olarak değerlendirmektedir.[68] Bu değerlendirmeler, uluslararası raporlarda patrik seçimlerine ilişkin tartışmaların cemaatin dini liderini belirleme ve kendi kurumsal işleyişini düzenleme yetkileriyle bağlantılı olarak ele alındığını göstermektedir.
3.1.2. Ermeni Patrikhanesinin tüzel kişiliği ve hukuki statüsü
Ermeni Patrikhanesinin hukuki statüsü, uluslararası raporlarda ele alınan bir diğer önemli konudur. Avrupa Komisyonunun 2022 Türkiye Raporu'nda, gayrimüslim toplulukların tüzel kişiliğinin bulunmaması önemli bir sorun olarak değerlendirilmektedir. Raporda özellikle patrikhanelerin, hahambaşılığın, kiliselerin ve sinagogların hukuki statüsüne ilişkin sorunların sürdüğü belirtilmektedir. Bununla birlikte Komisyon, ibadet özgürlüğünün genel olarak gözetildiğini ifade etmekte ancak dini toplulukların tüzel kişiliklerinin bulunmamasının örgütlenme ve din özgürlüğü ile mülkiyet haklarının kullanılması bakımından engel oluşturduğunu ileri sürmektedir.[69]
Ermeni Patrikhanesine doğrudan ilişkin değerlendirmelere ise ABD Dışişleri Bakanlığının 2023 Uluslararası Din Özgürlüğü Raporu'nda yer verilmektedir. Raporda, İstanbul Ermeni Patrikhanesinin devlet tarafından tüzel kişi olarak tanınmadığı ve bu durumun Patrikhanenin kendi adına taşınmaz edinmesini, mülkiyet sahibi olmasını ve mahkemelerde hak talebinde bulunmasını engellediği belirtilmektedir. Bunun sonucunda Ermeni cemaatinin dinî kurumlarına ait taşınmazların, ayrı yönetim kurullarına sahip cemaat vakıfları aracılığıyla idare edildiği ifade edilmektedir. Ayrıca Ermeni Patrikhanesinin hukuki olarak tanınma talebinin devam ettiği aktarılmaktadır.[70] Benzer bir değerlendirme, Freedom House'un 2026 Türkiye Raporu'nda da bulunmaktadır. Raporda Ermeni, Rum Ortodoks ve Yahudi topluluklarının dinî liderlik yapılarının tüzel kişi olarak tanınmamasının özellikle mülkiyet alanında güçlükler doğurduğu belirtilmektedir.[71] Bu değerlendirmeler, uluslararası raporlarda Ermeni Patrikhanesinin hukuki statüsünün yalnızca dinî bir kurumun tanınması meselesi olarak değil, aynı zamanda kurumsal faaliyetlerin yürütülmesi ve mülkiyet haklarının kullanılması bakımından da ele alındığını göstermektedir.
3.1.3. Cemaat Vakıflarının Yönetimi, Seçimleri ve Mülkiyet Hakları
Cemaat vakıflarının yönetimi ve seçim süreçleri, uluslararası raporlarda eleştirilen bir diğer konudur. Minorities, Accountability, Rights and Collaboration (MARC) ağının Aralık 2022 tarihli bülteninde, cemaat vakıflarının seçimlerine ilişkin önceki yönetmeliğin 2013 yılında yürürlükten kaldırılmasının ardından dokuz yıl boyunca yeni bir düzenleme yapılmadığı belirtilmektedir. Bültende, Haziran 2022'de yayımlanan Cemaat Vakıfları Seçim Yönetmeliği'nin beklenen iyileştirmeleri sağlamadığı, aksine önceki düzenlemeye göre daha sınırlayıcı olduğu ileri sürülmektedir. Özellikle seçim tertip heyetinden başlayarak aday ve seçmen listelerinin Vakıflar Genel Müdürlüğünün onayına tabi tutulması, devletin seçim süreçleri üzerindeki denetimini artıran bir uygulama olarak değerlendirilmektedir. MARC, bu durumun cemaatlerin demokratik ve serbest seçim yapabilmeleri bakımından engel oluşturduğunu savunmaktadır.[72]
Benzer eleştirilere Avrupa Komisyonunun 2023 Türkiye Raporu'nda da yer verilmektedir. Komisyon, cemaat vakıflarının yönetim kurulu seçimlerinin sıkı devlet denetimi ve seçim sürecine getirilen sınırlamalar altında gerçekleştirildiğini belirtmektedir. Raporda ayrıca cemaat hastanelerini yöneten vakıfların yönetim kurulu seçimlerine ilişkin düzenlemelerin henüz çıkarılmadığı ifade edilmektedir.[73]
Hastane vakıflarının yönetimine ilişkin mesele, ABD Dışişleri Bakanlığının 2023 Uluslararası Din Özgürlüğü Raporu'nda da ele alınmaktadır. Raporda, İstanbul'daki Surp Agop ve Surp Pırgiç hastanelerinin de aralarında bulunduğu Ermeni, Rum ve Yahudi cemaatlerine ait hastaneleri yöneten dört vakfın, yönetim bakımından Sağlık Bakanlığıyla ilişkili olduğu ve Vakıflar Genel Müdürlüğünün ilgili seçim düzenlemelerine tabi olmadığı belirtilmektedir. Bu vakıflar için 2023 yılı sonu itibarıyla ayrı bir düzenleme beklendiği aktarılmaktadır.[74] MARC bülteninde de hastane vakıflarının 2022 yönetmeliği kapsamı dışında bırakılması eleştirilmekte ve seçimlerinin Sağlık Bakanlığı tarafından hazırlanacak ayrı bir düzenlemeye bırakıldığı belirtilmektedir.[75] Bu değerlendirmeler, cemaat vakıflarına ilişkin seçim düzenlemesinin yürürlüğe girmesine rağmen yönetim süreçleri ve kurumsal özerklik bakımından uluslararası raporlarda çeşitli eleştirilerin sürdüğünü göstermektedir.
3.1.4. Din Adamlarının Yetiştirilmesi ve Dinî Eğitim
Din adamlarının yetiştirilmesi konusu, ABD Dışişleri Bakanlığının uluslararası din özgürlüğü raporlarında ele alınmaktadır. Bakanlığın 2020 Türkiye Raporu'nda, devletin Sünni Müslüman din görevlilerine eğitim sağlamaya devam ettiği, ancak diğer dinî toplulukların din adamı yetiştirme konusunda sınırlamalarla karşılaştığı belirtilmektedir. Bu kapsamda Ermeni ve Rum Ortodoks patrikhanelerinin Türkiye'de din adamı yetiştiremediği ifade edilmektedir.[76]
ABD Dışişleri Bakanlığının 2023 raporunda da aynı konuya değinilmiştir. Raporda, Sünni Müslüman din görevlilerine yönelik eğitim desteğinin sürdüğü, buna karşılık Ermeni ve Rum Ortodoks patrikhanelerinin Türkiye'de resmî teoloji eğitimi veremediği belirtilmektedir.[77] Böylece her iki raporda da din adamlarının yetiştirilmesine ilişkin sınırlamalara yer verilmiştir.
2023 raporunda ayrıca gayrimüslim cemaat okullarının eğitim faaliyetleri ve finansmanı ele alınmaktadır. Ermeni, Rum Ortodoks ve Yahudi cemaat vakıflarının Millî Eğitim Bakanlığının gözetiminde okul işletmeye devam ettiği belirtilmektedir. Bununla birlikte devletin, Türkçe okutulması zorunlu derslerin öğretmen maaşları dışında bu okullara finansman sağlamadığı ve diğer giderlerin cemaatlerin bağışlarıyla karşılandığı ifade edilmektedir.[78]
3.1.5. Ermeni Cemaatine Yönelik Ayrımcılık ve Nefret Söylemi
Uluslararası raporlarda Ermeni cemaatine yönelik ayrımcılık, nefret söylemi ve nefret suçları da ele alınmaktadır. Avrupa Komisyonunun 2023 Türkiye Raporu'nda, Hristiyanlara, Protestanlara, Yahudilere yönelik nefret söylemi ve nefret suçlarının devam ettiği belirtilmektedir. Raporda, bu konuda resmî bir veri bulunmadığı, ancak genel eğilimin en çok Suriyeliler, Rumlar, Ermeniler, Yahudilerin hedef alındığını gösterdiği ifade edilmektedir. Böylece Komisyon, Ermenileri nefret söylemi ve nefret suçlarından etkilenen gruplar arasında saymaktadır.[79]
3.2. Uluslararası Raporlarda Yer Alan Tespitler ve Gelişmeler
Türkiye'deki Ermeni cemaatinin din ve ibadet özgürlüğüne ilişkin durumu, uluslararası insan hakları standartları ve çeşitli uluslararası kuruluşların raporları kapsamında da ele alınmaktadır. Bu bölümde uluslararası raporlarda Türkiye'deki Ermeni cemaatinin dini ve kurumsal yaşamına ilişkin tespitler ve gelişmeler ele alınmaktadır.
3.2.1. Hukuki ve Kurumsal
Uluslararası raporlarda Türkiye'deki Ermeni cemaatinin dinî ve kurumsal yaşamına ilişkin eleştirilerin yanı sıra hukuki düzenlemeler, yargı kararları ve uygulamadaki gelişmelere de yer verilmektedir. Avrupa Komisyonunun 2022 Türkiye Raporu'nda, Anayasa Mahkemesinin Kartal Surp Nişan Ermeni Kilisesi Mektebi Vakfına ait, kamulaştırma amacı doğrultusunda kullanılmayan taşınmazların iade edilmemesi nedeniyle mülkiyet hakkının ihlal edildiğine karar verdiği aktarılmaktadır. Aynı raporda, devlet finansmanıyla gerçekleştirilen Surp Giragos Ermeni Kilisesi ve Keldani Katolik Kilisesinin restorasyonlarının tamamlandığı belirtilmektedir. Bununla birlikte gayrimüslim cemaat vakıflarının taşınmazlarının iadesine yönelik başvuruların çoğunun sonuçlanmadığı ifade edilmektedir.[80]
Avrupa Komisyonunun 2023 Türkiye Raporu'nda ise Haziran 2022'de Cemaat Vakıfları Seçim Yönetmeliği'nin yayımlanmasının ardından cemaat vakıflarının büyük çoğunluğunun yönetim kurulu seçimlerini tamamladığı ve yeni yönetim kurullarının göreve başladığı belirtilmektedir. Raporda ayrıca Eylül 2022'de yönetmeliğin beş maddesinde iyileştirmeler yapıldığı kaydedilmektedir.[81]
Avrupa Komisyonunun 2026 Türkiye Raporu'nda ise ibadet özgürlüğünün büyük ölçüde korunduğu, ancak din, vicdan ve düşünce özgürlüğünün daha geniş kapsamda kullanılmasına ilişkin eksikliklerin devam ettiği belirtilmektedir. Raporda ayrıca gayrimüslim toplulukların tüzel kişilik sorunlarının sürdüğü ve cemaat hastanelerini yöneten dört vakfın yönetim kurulu seçimlerine ilişkin düzenlemenin henüz çıkarılmadığı ifade edilmektedir.[82]
3.2.2. Kilise Restorasyonu
ABD Dışişleri Bakanlığının 2021 Uluslararası Din Özgürlüğü Raporu'nda, Ermeni kiliselerinin restorasyonuna ve yeniden gerçekleştirilen ibadetlere ilişkin gelişmelere de yer verilmektedir. Basında yer alan haberlere dayanılarak Malatya'daki Surp Yerrortutyun (Üç Horan) Ermeni Kilisesinin restorasyonunun tamamlandığı ve 29 Ağustos'ta kilisede uzun yılların ardından ilk ayinin gerçekleştirildiği aktarılmaktadır. Hem kilise hem de kültür merkezi olarak kullanılacak yapının restorasyonuna Malatya Büyükşehir Belediyesinin de maddi katkı sağladığı belirtilmektedir. Aynı raporda, Diyarbakır'daki Surp Hovsep Ermeni Katolik Kilisesinde yaklaşık bir yüzyılın ardından ilk ayinin Başepiskopos Levon Zekiyan tarafından yönetildiği basın haberlerine dayanılarak aktarılmaktadır. Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından restore edilen kilisenin, Ermeni Katolik cemaatinin talep etmesi durumunda kullanım hakkı saklı kalmak koşuluyla on yıl boyunca Dicle Üniversitesi tarafından kültür merkezi olarak kullanılacağı ifade edilmektedir.[83]
ABD Uluslararası Din Özgürlüğü Komisyonunun (USCIRF) 2025 Yıllık Raporu'nda ise devletin bazı tarihî dinî topluluklarla ilişkilerini sürdürdüğü ve Diyarbakır'daki Surp Sarkis Ermeni Kilisesi dâhil olmak üzere dinî yapıların restorasyon çalışmalarını başlattığı belirtilmektedir. Raporda ayrıca Yahudi, Rum Ortodoks, Süryani Ortodoks ve Ermeni Apostolik dinî liderlerinin belirli ölçüde ibadet özgürlüğüne sahip olduklarını ifade ettikleri, ancak bu tarihî toplulukların bazı güçlüklerle karşılaşmaya devam ettiği aktarılmaktadır.[84]
3.2.3. Ermeni cemaatinin dinî ve eğitim kurumlarına yönelik olayları ve yetkililerin tutumu
ABD Dışişleri Bakanlığının 2021 Uluslararası Din Özgürlüğü Raporu'nda, ibadethanelere ve mezarlıklara yönelik münferit vandalizm olaylarının devam ettiği basın haberlerine dayanılarak aktarılmaktadır. Bu kapsamda 11 Temmuz 2021'de İstanbul'un Kadıköy ilçesindeki Surp Tavakor Ermeni Kilisesinin kapısında dans eden üç kişinin kendilerini videoya aldığı ve kapı üzerindeki haça zarar verdiği belirtilmektedir. Rapora göre hükümet yetkilileri olayı kınamış, şüpheliler gözaltına alındıktan sonra serbest bırakılmıştır. Aralık ayında ise üç kişi hakkında “dinî değerleri aşağılama” suçlamasıyla dava açıldığı ve yargılamanın yıl sonunda devam ettiği kaydedilmektedir.[85]
Benzer şekilde, ABD Dışişleri Bakanlığının 2022 raporunda İstanbul'daki Bomonti Mıhitaryan Ermeni Okulunun kapısına çizilen gamalı haç işaretine yer verilmektedir. Raporda, Agos gazetesinde yayımlanan bir köşe yazısında bu olaya değinildiği ve Holokost ile tarih boyunca gerçekleşen diğer soykırımlara ilişkin eğitimin geliştirilmesi gerektiğinin ifade edildiği aktarılmaktadır.[86]
ABD Dışişleri Bakanlığının 2023 raporunda ise dinî toplulukları hedef alan söylemlere ilişkin bir olaya yer verilmektedir. Rapora göre İstanbul'un Sultangazi ilçesindeki bir imam, 19 Mayıs'ta verdiği vaazda muhalefet partilerini gizli biçimde dinî azınlıklara mensup olmakla suçlamış, Yahudileri ve Ermenileri hedef alan ifadeler kullanmış ve dinleyicilerine muhalefet adaylarına karşı silahlanma çağrısında bulunmuştur. Raporda, Ermeni avukat Simon Çekem'in imam hakkında suç duyurusunda bulunduğu ve başvurunun yıl sonunda henüz sonuçlanmadığı belirtilmektedir.[87]
3.2.4. Dinî Toplulukların Durumuna İlişkin Cemaat Temsilcilerinin Görüşleri
Avrupa Konseyi Irkçılığa ve Hoşgörüsüzlüğe Karşı Avrupa Komisyonunun (ECRI) 2025 Türkiye Altıncı İzleme Raporu'nda, Ermeni Apostolik Kilisesinin de aralarında bulunduğu Lozan Antlaşması kapsamındaki dinî toplulukların durumuna ilişkin değerlendirmelere yer verilmektedir. Raporda, Türkiye makamlarının bu topluluklara antlaşmada öngörülen hak ve güvenceler doğrultusunda muamele edildiğini belirttikleri aktarılmaktadır. Raporda, söz konusu dinî toplulukların temsilcilerinin genel durumu tatmin edici buldukları ancak bazı sorunların devam ettiğini ifade ettikleri kaydedilmektedir. ECRI, bu çerçevede Lozan Antlaşması hükümlerinin dinî toplulukları ayrımcılık ve hoşgörüsüzlüğe karşı korumada ulaşılabilecek en üst düzey olarak değil, asgari güvence olarak değerlendirilmesi gerektiğini vurgulamaktadır.[88]
3.3. Uluslararası Raporlarda Yer Alan Tavsiyeler
Uluslararası kuruluşların Türkiye'deki din ve inanç özgürlüğüne ilişkin değerlendirmelerinde, tespit edilen sorunların giderilmesine yönelik çeşitli tavsiyeler bulunmaktadır. Avrupa Parlamentosunun 2021 tarihli Türkiye kararında, Ermeni ve Rum kökenli Türkiye Cumhuriyeti vatandaşları da dâhil olmak üzere etnik ve dinî azınlıkların haklarının korunması gerektiği vurgulanmaktadır. Bu kapsamda etnik köken, din, dil ve vatandaşlık gibi temellere dayanan ayrımcılığı yasaklayan kapsamlı bir yasal düzenleme yapılması ve ırkçılıkla mücadeleye yönelik önlemler alınması çağrısında bulunulmaktadır.[89]
Aynı kararın din ve inanç özgürlüğüne ilişkin bölümünde ise dinî toplulukların tüzel kişilik kazanabilmesini sağlayacak reformların gerçekleştirilmesi istenmektedir. Avrupa Parlamentosu, Venedik Komisyonunun tavsiyelerinin, ilgili Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi kararlarının ve Avrupa Konseyi kararlarının uygulanması çağrısında bulunmaktadır. Ayrıca din adamlarının yetiştirilmesi, atanması ve görevlerinin devamlılığına ilişkin sınırlamaların kaldırılması gerektiğini belirtmektedir.[90]
Avrupa Parlamentosunun 2025 tarihli Türkiye kararında da benzer tavsiyeler tekrarlanmaktadır. Kararda, gayrimüslim cemaat hastanelerini yöneten vakıfların yönetim kurulu seçimlerine ilişkin düzenlemenin çıkarılması, din adamlarının yetiştirilmesi ve atanmasına yönelik sınırlamaların kaldırılması ve dinî azınlıklara karşı işlenen nefret suçları ile nefret söyleminin etkili biçimde soruşturulması ve sorumluların yargılanması istenmektedir. Aynı kararın Türkiye-Ermenistan ilişkilerine ilişkin bölümünde ise Türkiye'nin Ermeni kültürel mirasını korumaya yönelik yükümlülüklerine tam olarak uyması çağrısında bulunulmaktadır.[91]
Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Komitesi de 2024 tarihli sonuç gözlemlerinde din ve inanç özgürlüğünün herkes için güvence altına alınmasını ve dinî azınlıklara yönelik her türlü ayrımcılıkla mücadele edilmesini tavsiye etmektedir. Komite, bu doğrultuda dinî azınlıklara karşı ayrımcılık içeren mevzuat, politika ve uygulamaların kaldırılması veya değiştirilmesini, ibadethanelere ilişkin kısıtlamaların giderilmesini istemektedir. Bu tavsiyeler Ermeni cemaatine özgü olmamakla birlikte Türkiye'deki dinî azınlıkların haklarına yönelik genel bir değerlendirme niteliği taşımaktadır.[92]
SONUÇ
Bu çalışmada, Türkiye'deki Ermeni cemaatinin din özgürlüğü tarihsel, hukuki ve güncel gelişmeler çerçevesinde incelenmiş; uluslararası kurum ve kuruluşların değerlendirmeleri Türkiye'deki hukuki düzenlemeler ve fiili uygulamalarla karşılaştırılmıştır.
Tarihsel süreç incelendiğinde Ermeni cemaatinin Osmanlı İmparatorluğu döneminde İstanbul Ermeni Patrikliği etrafında örgütlendiği ve Patrikhanenin yalnızca dini değil, aynı zamanda idari ve toplumsal görevler üstlendiği görülmektedir. Tanzimat ve Islahat dönemlerinde gerçekleştirilen düzenlemeler ile 1863 Ermeni Milleti Nizamnamesi, cemaatin hukuki ve kurumsal yapısının gelişmesinde önemli bir yer tutmuştur. Cumhuriyet döneminde ise Lozan Antlaşması ile gayrimüslim azınlıkların din ve ibadet özgürlükleri güvence altına alınmış, cemaat vakıflarının mülkiyet ve yönetim hakları farklı dönemlerde yapılan düzenlemelerle değişmiştir.
Araştırmanın temel sorusu bakımından, incelenen uluslararası raporların Türkiye'deki Ermeni cemaatinin hukuki ve kurumsal sorunlarını seçici biçimde öne çıkardığı, bu sorunların tarihsel arka planını ve güncel fiili uygulamalarını yeterince yansıtmadığı sonucuna ulaşılmıştır. İncelenen raporlarda Patrikhanenin tüzel kişiliğinin bulunmaması, seçim düzenlemeleri ve din adamlarının yetiştirilmesi gibi hukuki ve kurumsal sorunlar öne çıkmaktadır ancak araştırmada elde edilen bulgular, bu sorunların cemaatin dini ve kurumsal yaşamını değerlendirmek için tek başına yeterli olmadığını göstermektedir. Özellikle cemaat vakıflarının sahip olduğu hukuki haklar, devlet kurumlarıyla yürütülen ilişkiler, kilise restorasyonları ve cemaat temsilcilerinin açıklamaları dikkate alındığında, uluslararası raporlarda öne çıkan eleştirilerin mevcut durumun yalnızca belirli yönlerini yansıttığı görülmektedir.
Bu durumun en belirgin örneklerinden biri Ermeni Patrikhanesinin hukuki statüsüdür. ABD Dışişleri Bakanlığının 2023 raporunda, Patrikhanenin bağımsız tüzel kişiliğinin bulunmamasının kendi adına taşınmaz edinmesini, mülkiyet sahibi olmasını ve mahkemelerde hak talebinde bulunmasını engellediği belirtilmektedir ancak burada Patrikhanenin hukuki statüsü ile Ermeni cemaatinin diğer kurumlarının hukuki statüsü birbirinden ayrılmalıdır. Türkiye'deki Ermeni cemaatine ait kilise, okul, hastane ve diğer kurumlar ayrı tüzel kişiliklere sahip cemaat vakıfları aracılığıyla faaliyetlerini sürdürmektedir. Bu vakıflar 5737 sayılı Vakıflar Kanunu kapsamında taşınmaz edinebilmekte, malları üzerinde tasarrufta bulunabilmekte ve kendi yönetim kurulları aracılığıyla yönetilmektedir. Dolayısıyla Patrikhanenin bağımsız tüzel kişiliğinin bulunmaması, Ermeni cemaatinin kurumlarının hukuki haklardan yoksun olduğu anlamına gelmemektedir. Bu ayrımın yeterince ortaya konulmaması, cemaatin sahip olduğu mevcut hukuki imkanların değerlendirmelerde geri planda kalmasına neden olmaktadır.
Patrikhanenin devlet makamlarıyla yürüttüğü ilişkiler de bu değerlendirmeyi desteklemektedir. Cumhurbaşkanlığı ve bakanlıklar düzeyinde gerçekleştirilen görüşmeler, Patrikhanenin cemaatin taleplerini doğrudan yetkililere iletebildiğini göstermektedir. Patrik Sahak Maşalyan'ın bu ilişkilere yönelik olumlu açıklamaları da söz konusu iletişimin yalnızca resmi görüşmelerden ibaret olmadığını, cemaatin sorunlarını gündeme getirmesi bakımından işlev gördüğünü ortaya koymaktadır. Nitekim Aralık 2025'te hastane vakıflarının yönetim kurulu seçimlerine ilişkin kaygıların İçişleri Bakanına iletilmesi bunun somut örneklerinden biridir. Bu nedenle Patrikhanenin hukuki statüsüne ilişkin eleştiriler değerlendirilirken kurumun fiilen yürüttüğü temsil faaliyetleri ve devletle kurduğu ilişkiler göz ardı edilmemelidir.
Patrik seçimlerine ilişkin uluslararası eleştirilerin değerlendirilmesinde de tarihsel arka plan önem taşımaktadır. 2019 patrik seçimlerinde adayların İstanbul Ermeni Patrikhanesinin episkopos sınıfından olması şartının getirilmesi, aday sayısını sınırlandırdığı gerekçesiyle eleştirilmiştir. Bununla birlikte araştırmada incelenen tarihsel kaynaklar, patrik seçimlerinin Osmanlı döneminden itibaren devlet makamlarıyla ilişkili bir idari süreç içerisinde gerçekleştirildiğini göstermektedir. Dolayısıyla devletin seçimlerdeki rolünün yalnızca 2019 yılında ortaya çıkan bir müdahale olarak değerlendirilmesi, bu ilişkinin tarihsel niteliğini açıklamakta yetersiz kalmaktadır. Ancak 2019 yılında getirilen adaylık şartının kapsamı ve etkisi, devletin tarihsel rolünden ayrı olarak değerlendirilmesi gereken bir konudur. Bu nedenle seçimlere yönelik eleştirilerin hem ilgili düzenlemenin sonuçları hem de devlet ile Patrikhane arasındaki tarihsel ilişki dikkate alınarak ele alınması gerekmektedir.
Araştırmada ulaşılan en önemli bulgulardan biri, Ermeni cemaatinin karşılaştığı kurumsal sorunların yalnızca hukuki düzenlemelerden kaynaklanmamasıdır. Patrik Sahak Maşalyan'ın açıklamalarında cemaat vakıflarının ekonomik kaynaklarının ortak biçimde kullanılamaması, kurumlar arasında yeterli koordinasyon sağlanamaması, Ermeni okullarının mali sürdürülebilirliği ve Ermenicenin gündelik yaşamda kullanımının azalması gibi sorunlara yer verilmektedir. Bu sorunlar, cemaatin kendi kurumsal örgütlenmesinin de geliştirilmesi gerektiğini göstermektedir. Özellikle 2008 sonrasında mülkiyet hakları genişleyen ve ekonomik kaynakları güçlenen vakıfların bu imkânlardan ortak biçimde yararlanamaması, yalnızca hukuki düzenlemelerle açıklanabilecek bir durum değildir. Dolayısıyla cemaatin mevcut sorunlarının çözümünde yeni hakların tanınması kadar, halihazırda sahip olunan imkânların etkin biçimde kullanılması da önem taşımaktadır.
Bu noktada Ermeni Vakıflar Birliğinin (ERVAB) kurumsal yapısı öne çıkmaktadır. Ermeni cemaatine ait vakıfların ayrı tüzel kişilikleri bulunmasına rağmen, bu vakıflar arasında koordinasyon sağlamayı amaçlayan ERVAB'ın ayrı bir tüzel kişiliği bulunmamaktadır. Maşalyan'ın açıklamalarında da ERVAB'ın aldığı kararların vakıflar açısından bağlayıcı olmaması önemli bir sorun olarak belirtilmektedir. Bu nedenle cemaatin kurumsal kapasitesinin geliştirilmesinde vakıfların mevcut hukuki imkânları çerçevesinde daha güçlü bir ortak yönetim ve koordinasyon yapısı oluşturulması üzerinde durulmalıdır.
Rum cemaatinde vakıflar arasında koordinasyon sağlamak amacıyla dernek statüsünde örgütlenen Rum Cemaat Vakıfları Destekleme Derneği (RUMVADER), bu konuda incelenebilecek bir örnektir. ERVAB'ın da benzer bir hukuki yapıya kavuşturulmasının koşulları araştırılabilir. Böyle bir örgütlenme, vakıfların ortak hareket edebilmesi ve mevcut kaynakların daha planlı biçimde kullanılabilmesi açısından bir seçenek sunmaktadır. Patrikhanenin tüzel kişiliği meselesinden bağımsız olarak, cemaatin kendi kurumları arasındaki koordinasyonu geliştirecek adımlar atması, güncel sorunların çözümünde öncelikli alanlardan biri olarak değerlendirilmektedir.
Sonuç olarak bu araştırma, Türkiye'deki Ermeni cemaatinin din özgürlüğüne ilişkin uluslararası değerlendirmelerin, hukuki sorunların yanında mevcut hakları ve fiili uygulamaları da yeterli ölçüde dikkate alması gerektiğini ortaya koymaktadır. Patrikhanenin bağımsız tüzel kişiliğinin bulunmaması ve belirli seçim düzenlemelerine ilişkin sorunlar, cemaatin kurumsal faaliyetlerini sürdüremediği veya mevcut hukuki imkanlardan yararlanamadığı anlamına gelmemektedir. Cemaat vakıflarının mülkiyet hakları, devlet kurumlarıyla yürütülen ilişkiler, restorasyon çalışmaları ve cemaat temsilcilerinin açıklamaları, Türkiye'deki Ermeni cemaatinin güncel durumunun uluslararası raporlarda öne çıkan eleştirilerden daha geniş bir çerçevede ele alınması gerektiğini göstermektedir. Mevcut hukuki imkanlardan daha etkin yararlanılması, vakıflar arasındaki koordinasyonun güçlendirilmesi ve cemaatin kendi kurumsal örgütlenmesini geliştirmesi, karşılaşılan sorunların çözümünde önemli bir yere sahiptir.
[1] M. Macit Kenanoğlu, “İslam-Osmanlı Hukukunda Zimmîler,” Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 3, no. 5 (2005): 553.
[2] Yaşar Yiğit, “İslâm Ceza Hukuku Hükümleri Bağlamında Zimmîler,” Diyanet İlmî Dergi 57, no. 1 (2021): 175–176.
[3] Yiğit, “İslâm Ceza Hukuku Hükümleri Bağlamında Zimmîler,” 181.
[4] Yiğit, “İslâm Ceza Hukuku Hükümleri Bağlamında Zimmîler,” 179–180, özellikle 25. dipnot.
[5] Canan Seyfeli, İstanbul Ermeni Patrikliği: Kuruluşu ve Tarihten Günümüze İdari Yapısı (Ankara: Aziz Andaç Yayınları, 2005), 56-59.
[6] Seyfeli, İstanbul Ermeni Patrikliği, 63-67.
[7] Türkiye Ermenileri Patrikliği, “İstanbul Ermeni Cemaati ve Patrikliği,” Tarihçe, erişim 22 Ekim 2026.
[8] Seyfeli, İstanbul Ermeni Patrikliği, 76-77.
[9] Seyfeli, İstanbul Ermeni Patrikliği, 84–85.
[10]Seyfeli, İstanbul Ermeni Patrikliği, 92–94.
[11]Seyfeli, İstanbul Ermeni Patrikliği, 87-88.
[12]Seyfeli, İstanbul Ermeni Patrikliği, 87.
[13] Mehmet Zakir Sarıkaya, “Osmanlı Devleti’nde Yeni Bir Yapılanma: Tanzimat Fermanı,” Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, 100. Yıl Özel Sayısı (2023): 60, 63.
[14] Ufuk Gülsoy, “Islahat Fermanı,” TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 19 (İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı, 1999), 185–190.
[15] Nizâmnâme-i Millet-i Ermeniyân (1863), “National Constitution of the Armenians in the Turkish Empire,” H. F. B. Lynch, Armenia: Travels and Studies, c. 2 (London: Longmans, Green, and Co., 1901), 448–450, giriş ve “Fundamental Principles,” md. 3–5. Bu çalışmada kullanılan “anayasa niteliği” ifadesi, başvurulan İngilizce çevirinin başlığında “National Constitution” ifadesinin yer almasına dayanmaktadır.
[16] Nizâmnâme-i Millet-i Ermeniyân, md. 1–4, 8, 11, 57 ve 60; Lynch, Armenia: Travels and Studies, 2:450–453, 461.
[17] Nizâmnâme-i Millet-i Ermeniyân, md. 28, 31, 44–48 ve 52–53; Lynch, Armenia: Travels and Studies, 2:455–461.
[18] Gül Akyılmaz, Osmanlı Devleti’ndeki Hukuki Düzenlemeler Çerçevesinde Ermeniler ve Geride Bıraktıkları Mallar (Emvâl-i Metruke), AVİM Rapor No. 16 (Ankara: Avrasya İncelemeleri Merkezi, 2017), 15–17.
[19] Akyılmaz, Osmanlı Devleti’ndeki Hukuki Düzenlemeler, 19.
[20] Akyılmaz, Osmanlı Devleti’ndeki Hukuki Düzenlemeler, 21, 10 Haziran 1915 tarihli Talimatname, md. 6.
[21] Akyılmaz, Osmanlı Devleti’ndeki Hukuki Düzenlemeler, 50.
[22] Lozan Barış Antlaşması, 24 Temmuz 1923, md. 37–45, T.C. Dışişleri Bakanlığı, “Lausanne Peace Treaty, Part I: Political Clauses.”
[23] T.C. Vakıflar Genel Müdürlüğü, “Cemaat Vakıfları,” erişim 4 Kasım 2026.
[24] Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, 8 Mayıs 1974, E. 1971/2-820, K. 1974/505.
[25] T.C. Vakıflar Genel Müdürlüğü, “Cemaat Vakıfları.”
[26] Vakıflar Genel Müdürlüğü, “Cemaat Vakıfları.”
[27] 5737 sayılı Vakıflar Kanunu, geçici md. 11 (22 Ağustos 2011 tarihli ve 651 sayılı Kanun Hükmünde Kararname ile eklenmiştir).
[28] Araks Kasyan, “Patrik Maşalyan: Türkiye ile Ermenistan arasındaki ilişkilerde iyimser olmak için birçok neden var,” ArmenPress, 14 Ekim 2025.
[29] Türkiye Ermenileri Patrikliği, “Türkiye Ermenileri Patriği Sahak II Maşalyan’ın Biyografisi,” erişim 2 Kasım 2026.
[30] Türkiye Ermenileri Patrikliği, “Ruhani Meclis,” erişim 2 Kasım 2026.
[31] Seyfeli, İstanbul Ermeni Patrikliği, 172.
[32] Vakıflar Genel Müdürlüğü, “Cemaat Vakıfları.”
[33] Cumhurbaşkanlığı İletişim Başkanlığı, “Cumhurbaşkanı Erdoğan, Türkiye Ermenileri Patriği Maşalyan’ı Kabul Etti,” 14 Ocak 2020.
[34] Agos Haber Merkezi, “Patrik Maşalyan İçişleri Bakanı Yerlikaya’ya Kaygılarını İletti,” Agos, 16 Aralık 2025.
[35] Mehmet Oğuzhan Tulun, “2019 İstanbul Ermeni Patriği Seçimi Talimatnamesi ve İlgili Tartışmalar,” AVİM, Analiz No. 2019/27, 30 Ekim 2019.
[36] Agos Haber Merkezi, “Bir Tuhaf Ziyaret: Ümit Özdağ Ermeni Patrikhanesi’nde,” Agos, 13 Ocak 2026.
[37] Agos Haber Merkezi, “Luys Medya’dan Aram Kuran Cumhurbaşkanlığı Kültür ve Sanat Politikaları Kurulu’na Atandı,” Agos, 10 Nisan 2025.
[38] Nesrin İçli, “Maşalyan: Osmanlı İmparatorluğu’nda Patrikler Bakan Düzeyindeydi,” Diplomasi Dünyası, CNBC-e, 2025, 18:40–19:08.
[39] Vakıflar Genel Müdürlüğü, “Cemaat Vakıflarının Türlerine Göre İl/İlçe Dağılımı,” 5 Ağustos 2020.
[40] Sahak Maşalyan, “Türkiye Ermenileri 85. Patriği II. Sahak Maşalyan ile Özel Röportaj,” SAT-7 Türk, 10:11.
[41] Agos Haber Merkezi tarafından yayımlanan şu haberler:
- “Diyarbakır Surp Giragos Kilisesi yeniden açıldı,” 7 Mayıs 2022.
- “Meryem Ana Yortusu kutlandı, Vakıfköy Kilisesi yeniden ibadete açıldı,” 18 Ağustos 2024.
- “Taksim Surp Harutyun Kilisesi yeniden ibadete açıldı,” 2 Mayıs 2025.
- “Surp Garabet Kilisesi yeniden ibadete açıldı,” 9 Temmuz 2026.
- “Beykoz Kilisesi yeniden ibadete açıldı,” 13 Ağustos 2026.
[42] Agos, “Hatay'daki kiliselere dair hasar raporu,” 17 Şubat 2023; İskenderun.org, “Karasun Manuk Kilisesi Restorasyon İçin İbadete Kapatıldı,” 15 Ağustos 2026.
[43] Agos Haber Merkezi, “Patrik Maşalyan İskenderun Kilisesi'nin restorasyonu için destek istedi,” Agos, Mart 2026; Agos Haber Merkezi, “Karasun Manuk Kilisesi'nin yenilenmesi için ek desteğe ihtiyaç var,” Agos, 2 Temmuz 2026.
[44] 5737 sayılı Vakıflar Kanunu, md. 4, 6, 12, 16 ve 33. Ayrıca bkz. Vakıflar Genel Müdürlüğü, “Cemaat Vakıfları.”
[45] Maşalyan, SAT-7 Türk röportajı, 16:16–17:24.
[46] Sahak Maşalyan, Aram Kuran ile röportaj, Luys TV, 6:43–8:48.
[47] Agos, “Patrik Maşalyan: Hukuksal kimliğimiz yok, Ermeni Patrikliği var ile yok arasında bir kurum,” 27 Şubat 2025.
[48] Agos Haber Merkezi, “Din dersi müfredatı Talim Terbiye Kurulu'na sunuldu,” Ekim 2026.
[49] Agos Haber Merkezi, “Surp Pırgiç Hastanesi huzurevi yeni yılı kutladı,” 31 Aralık 2025.
[50] Agos Haber Merkezi, “Patrikhane'deki toplantıda yoksullukla mücadele için ortak kararlar alındı,” 16 Ekim 2025.
[51] Seyfeli, İstanbul Ermeni Patrikliği, 135.
[52] SAT-7 TÜRK, “Türkiye Ermenileri 85. Patriği II. Sahak Maşalyan ile Özel Röportaj,” YouTube videosu, 19 Aralık 2019, 12:59.
[53] İşhan Erdinç, “Okullarımızda Öğrenci Sayısı Bu Yıl da Azaldı,” Agos, 17 Eylül 2026.
[54] Lraper Online, “Türkiye Ermenileri Patriği Sahak Maşalyan Ermeni Basını'nın Sorularını Yanıtlıyor,” YouTube videosu, 3 Temmuz 2025, 1:40:50–1:43:07.
[55] İşhan Erdinç, “Ermeni Okullarındaki Öğrenciler Neden Azalıyor?,” Agos, 11 Nisan 2026.
[56] Agos Haber Merkezi, “Din Dersi Müfredatı Talim Terbiye Kurulu'na Sunuldu,” Agos, 15 Ekim 2026.
[57] Lraper Online, “Türkiye Ermenileri Patriği Sahak Maşalyan Ermeni Basını'nın Sorularını Yanıtlıyor,” 1:46:33–1:47:33.
[58] Agos Haber Merkezi, “Hrant Dink Vakfı'nın Batı Ermenicesi Çalışmaları Yeni Dönemi Başlıyor,” Agos, 31 Ağustos 2026; Agos Haber Merkezi, “Yesayan Derneği'nden Çocuklar İçin Etkinlik Dizisi,” Agos, 23 Temmuz 2026.
[59] Agos Haber Merkezi, “Navasartyan Oyunları'na Yoğun Katılım,” Agos, 28 Ağustos 2026.
[60] Agos Haber Merkezi, “Aram Kamburyan Kültür Merkezi Açıldı,” Agos, 8 Ekim 2026.
[61] Agos Haber Merkezi, “Yeni agos.com.tr: Her Yerde, Kullanışlı, Üç Dilli,” Agos, 4 Aralık 2014.
[62] Türkiye Büyük Millet Meclisi, İnsan Haklarını İnceleme Komisyonu, Ermenistan’ın Azerbaycan’a Saldırması ile Başlayan Gerilim ve Çatışma Sürecinde Yaşanan Hak İhlalleri ve Türkiye’deki Ermeni Vatandaşlarımızın Durumuna İlişkin Rapor (Ankara: TBMM Basımevi, 2021), 87.
[63] Agos Haber Merkezi, “Ermeni Basınında Haber İçin Ortak Fikir: Etik Değerler,” Agos, 9 Ekim 2026.
[64] Lraper Online, “Türkiye Ermenileri Patriği Sahak Maşalyan'ın Ermeni Basını ile Toplantısı,” YouTube videosu, 25 Şubat 2025, https://www.youtube.com/watch?v=OshsjkmNrYg; Yetvart Danzikyan ve İşhan Erdinç, “Patrik Maşalyan: ‘Hukuksal kimliğimiz yok, Ermeni Patrikliği var ile yok arasında bir kurum,’” Agos, 27 Şubat 2025, https://www.agos.com.tr/tr/yazi/patrik-masalyan-hukuksal-kimligimiz-yok-ermeni-patrikligi-var-ile-yok-arasinda-bir-kurum-32024.
[65] Lraper Online, “Türkiye Ermenileri Patriği Sahak Maşalyan Ermeni Basını'nın Sorularını Yanıtlıyor,” YouTube videosu, 3 Temmuz 2025, 1:46:33–1:47:33, https://www.youtube.com/watch?v=aR_9vxGJURo.
[66] European Commission, Turkey 2020 Report, SWD(2020) 355 final (Brussels, October 6, 2020), PDF s. 42.
[67] European Commission, Türkiye 2022 Report, SWD(2022) 333 final (Brussels, October 12, 2022), PDF s. 45.
[68] Minorities, Accountability, Rights and Collaboration (MARC), MARC Turkey Bulletin III (December 2022), 2.
[69] European Commission, Türkiye 2022 Report, SWD(2022) 333 final (Brussels, October 12, 2022), 34, 44.
[70] U.S. Department of State, 2023 Report on International Religious Freedom: Turkey (Türkiye) (Washington, DC, 2024), “Section II: Status of Government Respect for Religious Freedom.”
[71] Freedom House, Freedom in the World 2026: Turkey (2026), “D2: Freedom of Expression and Belief.”
[72] Minorities, Accountability, Rights and Collaboration (MARC), MARC Turkey Bulletin III (December 2022), 3 (PDF sayfası).
[73] European Commission, Türkiye 2023 Report, SWD(2023) 696 final (Brussels, November 8, 2023), 32.
[74] U.S. Department of State, 2023 Report on International Religious Freedom: Turkey (Türkiye), “Section II.”
[75] MARC, MARC Turkey Bulletin III, 3.
[76] U.S. Department of State, 2020 Report on International Religious Freedom: Turkey, “Section II.”
[77] U.S. Department of State, 2023 Report on International Religious Freedom: Turkey (Türkiye), “Section II.”
[78] U.S. Department of State, 2023 Report on International Religious Freedom: Turkey (Türkiye), “Section II.”
[79] European Commission, Türkiye 2023 Report, 31.
[80] European Commission, Türkiye 2022 Report, 41.
[81] European Commission, Türkiye 2023 Report, 33.
[82] European Commission, Türkiye 2026 Report, SWD(2026) 696 final (Brussels, November 4, 2026), 36, 44.
[83] U.S. Department of State, 2021 Report on International Religious Freedom: Turkey, “Section II.”
[84] U.S. Commission on International Religious Freedom, 2025 Annual Report, 66.
[85] U.S. Department of State, 2021 Report on International Religious Freedom: Turkey, “Section III.”
[86] U.S. Department of State, 2022 Report on International Religious Freedom: Turkey (Türkiye), “Section III.”
[87] U.S. Department of State, 2023 Report on International Religious Freedom: Turkey (Türkiye), “Section II.”
[88] European Commission against Racism and Intolerance (ECRI), Sixth Report on Türkiye, § 92.
[89] European Parliament, “European Parliament Resolution of 19 May 2021 on the 2019–2020 Commission Reports on Turkey (2019/2176(INI)),” Official Journal of the European Union C 15 (12 January 2022), para. 45
[90] European Parliament, “Resolution of 19 May 2021,” para. 49.
[91] European Parliament, “European Parliament Resolution of 7 May 2025 on the 2023 and 2024 Commission Reports on Türkiye (2025/2023(INI)),” Official Journal of the European Union C/2026/577 (24 February 2026), paras. 27, 40.
[92] United Nations Human Rights Committee, Concluding Observations on the Second Periodic Report of Türkiye, CCPR/C/TUR/CO/2 (28 November 2024), para. 52.
© 2009-2025 Avrasya İncelemeleri Merkezi (AVİM) Tüm Hakları Saklıdır
AVİM’de tüm yıl boyunca Uygulamalı Eğitim Programı (UEP) devam etmektedir. Avrasya bölgesine dair çalışmalara ilgi duyan adaylar, bu programa kısa veya uzun dönemli katılımlar için başvuruda bulunabilirler.
Bu sayfada AVİM Uygulamalı Eğitim Programı katılımcılarının hazırlamış oldukları raporlardan bazı örnekler yayınlanmaktadır. Yayınlanan raporlar yalnızca yazarlarının görüşlerini temsil etmektedir ve bu raporların AVİM için bağlayıcılığı bulunmamaktadır.
The Traineeship Program at AVİM is offered throughout the year. Applicants are expected to possess a high interest in Eurasian affairs. Applications for the program may be made either for the short or the long term.
Some examples of the reports prepared by Traineeship Program participants are published on this page. These reports solely reflect the views of their authors and are not binding for AVİM.
